Proje Müellifi
Lütfü Ünver (Ekip Başı)
Hasan Şener
Can Ş. Binan

Danışmanlar
Rengin Ünver
Hüseyin Kaya
Ahmet Cengiz Yıldızcı

Yardımcılar
Müjgan Pehlivan
Aylin Çorakçı
Ebru Ünver
Dilek Çankır
Nazım Çeti
İlknur Karlı
Şafak Delici

1. Aşama Mimari Açıklama Raporu
İç Kale ve Çevresi için Kavramsal Öneriler

Kentsel Tasarım Ölçeğinde Öneriler:
- Güney kapısı-kapalı çarşı yönündeki sokağın araç trafiğinden arındırılması/yayalaştırma,

- Kentin yayalaştırılmış dokusuyla (kapalı çarşı) bütünleşme,

- Yayalaştırılmış sokaktaki taşıt trafiğinin Mevlevi Caddesi’nden sağlanması,

- İç kalenin mevcut üç giriş kapısının ana yaklaşım noktaları olarak alınması, ana yaya yaklaşımlarının, zeminde vurgulanması, peyzaj donatılarının yönlenmeyi güçlendirmesi,

- Çevre-peyzaj düzenlemelerinde (iç kale çevresi) iç kaleye odak olarak referans alma.

- İç Kale dışındaki çevre düzenlemelerinde; minimalist, İç Kale’nin dışarıdan algılanmasını zedelemeyen, özellikle Cumhuriyet Meydanı yönünden yaklaşımları girişlere yönlendiren bir biçimlendirme.

İç Kale’nin Korunması ve İşlevlendirilmesine İlişkin Öneriler:
- Önerilen konseptin kabul edilmesi durumunda ileride detaylı olarak hazırlanacak Kayseri Kalesi Restorasyon uygulama projesi ile örtüştürülerek uygulaması.

- İç Kale’nin kentin tarihsel-kültürel geçmişini gelecek nesillere aktarmada özgün unsurlarını ortaya çıkaracak ve kolay algılanacak biçimde özellikle 1985 yılında yapılmış çarşı ve daha sonra eklenen tüm unsurlardan ayıklanması, temizlenmesi.

- Kaleiçi’nde üç esas giriş ve çevre zemin kotlarıyla uyumlu, düzenleme kotunun / esas yaşam düzleminin oluşturulması. Burçlarda ve beden duvarları üzerinde seyirdim dolaşım güzergahının oluşturulması.

- Kaleiçi’nin peyzaj ağırlıklı bir yaklaşımla düzenlenmesi; kale duvarlarını, burçlarını, tarihi ortamın algısını ikinci plana itecek bir biçimlendirme anlayışından uzak durulması.

- Zemin üzerinde yapılanma olmaması; burçların alt seviyelerindeki tonozlu ve kale içine açılan mekanların kafe vb. işlevler için kapalı alan olarak kullanılması, terasların bunların nüfuz alanları olarak düzenlenmesi.

- Kaleiçi zemin altında bulunabilecek arkeolojik kalıntılarının 1985 yılında yapılmış olan çarşı inşaatı sırasında büyük ölçüde yok olmuş olma olasılığına rağmen zemin altında sınırlı alanlarda sadece wc, gösteri, servis ihtiyacı ve kale müzesi için zemin altı düzenleme yapılması.

- Fatih Camisi ve Çevresi: Kale içinde bulunan Fatih Camisi çevresinde yapılmış olan niteliksiz eklerin kaldırılması ve bu yapının bir parçası olmasına rağmen 1930’lu yıllarda kale içinde bulunan mahallenin kaldırılması sırasında yok olmuş minare ve şadırvanın mevcut belgelerden faydalanılarak, sadece anılarını yaşatmak amacıyla rekonstrüksiyonlarının yapılması.

- Kaynaklarda yer alan ve iç kalenin çevresinde bulunduğu bilinen su dolu hendeğin anısını yaşatmak amacıyla Cumhuriyet Meydanı yönündeki burçlar ve beden duvarları arasında yüzeysel havuz karakterinde bir önerinin geliştirilmesi.

- Seyirdim Seviyesi: Burçlar ve beden duvarları üzerinde devam eden seyirdim yoluna mevcut merdivenler ile çıkış yapılmakta, ayrıca 1 -18 ve 8 numaralı burçların üst kotlarına çıkan merdivenler ile kentin Kapalıçarşı ve meydan ile Hunat Külliyesi yönlerinde izlenmesinin sağlanması.

İşlevlendirme:
- Güney-kuzey kapılarını bağlayan yaya bağlantısının batısındaki bölgenin kültür-sanat enformasyon bölgesi (Müze, el sanatları atölyesi, tasavvuf müziği dinletisi, hatıra objeler, mini kale maketi teşhiri, ibadet)

- Doğudaki bölgenin toplanma-gösteri-rekreasyon-dinlenme-kafe bölgesi (müzik-konser, ışık-ses-su gösterisi, kafe-büfe, kent mobilyaları, oturma-dinlenme vb.) olarak işlevlendirilmesi.

Peyzaj–Mimari Tasarım İlkelerine İlişkin Öneriler:
- Burç kapalı mekanlarının ve önlerindeki zonların kapalı-açık kullanım alanları olarak değerlendirilmesi,

- Toplanma-gösteri alanının, hafif eğimli çim yüzeylerle ve sınırlı basamaklarla düzenlenmesi, sert zeminlerin sınırlı tutulması,

- Islak/sert zemin zonunun bir ışık-su gösteri alanına dönüştürülmesi,

- Özellikle yaz mevsimlerinde iklimsel konfor şartlarını sağlamak için nemlendirme öğesi olarak ele alınması,

- Aydınlatma, geçici enformasyon, seslendirme için çelik kolon-tel gergi gibi hafif strüktürlerin kullanılması,

- Gösteri alanına hizmet eden, sanatçı hazırlık odaları ve umumi tuvaletler ile müzenin zemin altında çözümlenmesi,

- Burç kapalı mekanlarının tümü yerine bazılarında mutfak-sulu servis noktaları düzenlenmesi, servislerin bu noktalardan yapılması,

- Zeminde, doğal taş, ahşap zeminli oturma yerleri, doğal taş oturma-bank elemanları kullanılması,

- Kale içi algıda, engelleyici ağaçlandırma yerine çim ve alçak yeşil unsurların tercih edilmesi,

- Seyirdim kotunun sadece, kenti seyretme, kale ve çevresini algılama için dolaşım amaçlı kullanılması/köşk mekanının seyirdim kotunda dinlenme oturma noktası olarak değerlendirilmesi, ahşap bir merdivenle ulaşımın sağlanması,

-Kale içinde önerilen işlevlerin gereği olan teknik merkez’in zemin altında sahne arkası donatısı bitişiğinde düzenlenmesi.

2. Aşama Mimari Açıklama Raporu
1. aşamada yapılan açıklamalara ek olarak, aşağıdaki geliştirmeler, jüri raporu ve önerileri göz önünde tutularak yapılmıştır:

1. Önerilen program başlıkları:
- İnteraktif müze ve sergi
- Müzik ve multi medya kitaplığı
- Kafe/internet kafe
- Doğa sporları kulübü
- Dijital fotoğrafçılık kursu
- El sanatları (halı vb.) kursları
- Model uçak kulübü
- Açık ve kapalı sergi
- Çok amaçlı açık gösteri-dinleti
- Su, ışık, ses gösterileri
- İbadet
- Hediyelik eşya
- Seyir, dinlenme (seyirdim kotu)
- Sanatçı ve teknik servis hizmetleri

2. Sur dışı su önerisi konusunda aşağıdaki ilkeler benimsenmiştir:
- Hendek izini gösteren ve sınırlarını yok olmuş dış sur izinin tariflediği su derinliği az tutulmuş (30 cm), ve su unsuru yansıtıcı yüzey olarak önerilmiştir.

- Su çanağı, kale surlarına değmeksizin detaylarda önerildiği gibi düzenlenmiştir. Sur ile su arasında sert zemin yüzeyli dolaşım bandı konmuş ve dilate edilmiştir.

3. Peyzaj tasarımında gerek Cumhuriyet Meydanı yönünde gerekse yayalaştırılmış alanda yeni geliştirmeler yapılmıştır. Yapılan yeni düzenleme, çevredeki yeşil doku ile sert zeminli alanların yeniden ilişkisini kurmuş ve yaya yönlenmesi ve dinlenmelerine çözüm amaçlamıştır. Kale içinde ise, minimalist tutum, peyzaj donatılarında da sürdürülmüştür.

4. Önerilen kapalı yaşam mekanları (burç altı/iç mekanlar) madde(1)de açıklandığı üzere, gerekli ısıtma vb. konfor koşulları sağlanarak kış kullanım zenginliği sağlanmıştır.

2. Aşama Koruma-Restorasyon ve Yeni Kullanım Açıklama Raporu
Kayseri İç Kalesi, Kayseri kentinin en önemli tarihsel simgelerinden biri olmasının yanında toplumsal yaşamın da önemli bir parçası durumundadır. Kentin tarihsel ticaret merkezinin yanında hatta içinde olması ve özellikle son 50 yıl içinde kentsel gelişmenin yarattığı yeni boyutlar da eklenince kent halkının kaçınılmaz olarak iç içe yaşadığı bir kentsel simge haline gelmiştir.

Yaklaşık 3. yüzyıl ortalarında inşa edilen ve 6. yüzyılda büyük bir onarımla daraltıldığı bilinen Kayseri kenti surları ve iç kalesi ilk yapıldığı dönemden günümüze büyük değişiklikler, onarım ve ekler ile gelmiştir. (Çayırdağ, 2001,4)

Kuramsal Değerlendirme
Değerler ve Özgünlük:
Kayseri İç Kalesi ile ilgili koruma değerleri açısından yapılan bir irdeleme karşımızda öncelikle Belgesel değerler açısından üst düzeyde bir yapının olduğunu göstermektedir. Gerek tarihsel süreç içinde birçok olayın odağı olmuş olması, farklı uygarlıkların yaşam alanı olması ve birçok tarihsel belgelerde yer alması yanında bu uzun zaman sürecine ilişkin izleri yoğun olarak hala bünyesinde barındırmakta olması belgesel değerlerinin başında gelmektedir.

Bunun ötesinde savunma yapısı olarak uzun bir tarihsel süreç içinde varlığını koruyabilmiş ve işlevini sürdürebilmiş olması ve eş dönem yapıları ile yapılan karşılaştırma sonucunda ön plana çıkan özellikleri yapının mimari ve estetik değerlere de sahip olan bir kültür varlığı olduğunu göstermektedir.

Bünyesinde barındırdığı tarihsel tabakalaşmaya ilişkin izler ve bunların incelenmesi ile anlaşılan özgün tasarım işçilik ve malzeme ile ilgili veriler son döneme ilişkin yeni malzeme ile yapılmış eklere rağmen özellikle beden

Duvarları ve burçlardan oluşan kale yapısının koruma değerleri içinde özgünlüğünün üst düzeyde olduğunu göstermektedir.

Çevresel değerler açısından ise tarihsel referansların büyük bölümü yok olmuş olmasına rağmen hala varlığını sürdüren Kapalıçarşı, Hunat Külliyesi gibi anıtsal yapılar ve hala kısmen izlenen dış kaleye ilişkin izler iç kalenin çevresel özgünlüğünün de kısmen korunmuş olduğunu göstermektedir.

Öte yandan yapının Kayseri merkezi içinde yüksek duvarlar ile çevrili ve içe dönük mekanı, rekreasyon ve kültürel fonksiyonlar açısından üst düzeyde kullanım değerine sahip olduğunu göstermektedir.

Ayrıca kalenin güneybatı köşesinde dışarıdan 16 No’lu burca yapışık durumda olan yapı iç kale beden duvarını örtmesine rağmen 1926 tarihli fotoğrafta mevcut olması ve kentin geleneksel sivil mimarisine ait belgesel değerleri bünyesinde taşıması ve yaklaşık 1.700 yıllık iç kalenin üzerindeki tarihsel tabakalaşmanın örneği olması nedeni ile muhafaza edilmesinin uygun olacağına, yanında bulunan eklentinin niteliksiz olması nedeniyle kaldırılmasına karar verilmiştir.

Koruma Sorunları ve Bozulma Nedenleri:
19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyıl başlarına tarihlenen fotoğraflarda iç kalenin bünyesinde bu mahallenin Fatih Dönemi’nde yapılan cami ile bütünlük gösterdiği şadırvanı çeşmeleri ve Kayseri kenti geleneksel konut dokusunun bir örneği niteliğinde olan evleri ile bir mahallenin bulunduğu görülmektedir. Bu dokunun oluşumunun başlangıcı ile ilgili kesin tarih bulunmamakla birlikte kalenin stratejik öneminin ortadan kalktığı dönemde oluştuğunu söylemek yanlış olmaz. Bu dokunun 1920-25’lerden sonra bilinçli olarak yok olduğu ve iç kalenin boşaltıldığı görülmektedir. Kentsel dokunun bir parçası ve devamı olan bu mahallenin kaldırılmış olması o dönemde korunması gerekli olarak kabul edilmemesi nedeniyle olağan görülmektedir. Tam olarak bilinmese dahi boşaltılan iç kale mekanında uzun yıllar yeni bir inşaat yapılmamıştır. Kaldırılan bu mahalle sonrasına ait fotoğraflar incelendiğinde beden duvarları ve burçların oldukça kötü durumda olduğu ve önemli miktarda yapı için malzeme kaynağı olarak kullanılmış olduğu anlaşılmaktadır. Bunun ötesinde zaman içinde yapılan onarım ve ekler de özellikle iç kısımda önemli miktarda değişikliklere ve bozulmalara yol açmıştır. Tüm yapıda kullanılmış olan hatıllar, ara katlar gibi ahşap aksamın yok olmasının yanında burçların tonozlu alt katları ile ara katlarına giriş kapılarının bir bölümü yok olmuş seğirdim seviyesine çıkan merdivenler ise önemli ölçüde bozulmuştur. 1983 yılında iç kısmına yapılmış olan Kaleiçi Çarşısı iç kısımda bulunması olasılığı olan arkeolojik verilerin tümünü yok ederek buraya inşa edilmiş ve günümüze kadar aşırı bir yoğunluk çekerek kullanılmıştır. Kaleiçinin algılanmasını zorlaştıran ve mekanı yok eden bu yeni yapının günümüze ait bozucu unsurların başında yer aldığı açıktır. Kent içindeki yaya hareket açısından önemli bir aks oluşturan Kaleiçi geçişi bu çarşı unsuru ile birleşerek önemli bir yoğunluk oluşturmaktadır.

Burçlar ve beden duvarlarının dış cephelerinde üst ve alt seviyelerde derz boşalmaları ve taş dokusunda ayrılmalar gözlenmektedir. Ayrıca çeşitli dönemlerde yapılan onarım ve basit tamirler kapsamında yoğun olarak çimento harcı kullanılmış olduğu görülmektedir. Seğirdim seviyesinde dendanların ara kısımlarında çimento harcı ile onarılmış bölümlerin neredeyse tümü bozulmuştur ve duvar bünyesine su girmektedir. Burçların iki tanesine betonarme döşeme yapılmıştır, bunun statik ve yapısal etkisi ayrıca incelenmelidir. Diğer burçlar üstten gelen su vb. etkilere tamamen açıktır.

Kalenin batı iç duvarı hem yapısal hem de statik açıdan önemli sorunlara sahiptir. Beden duvarlarının iç kısımlarında duvar çekirdeği ve iç kesme taş cidar arasındaki bağlayıcılığın azalmış olması nedeniyle kopmalar olmaktadır. Taş düşmesi nedeniyle alınan önlemler hem estetik açıdan kale iç mekanına zarar vermekte hem de amaca hizmet etmemektedir.

Koruma ve Restorasyon İlkeleri:
Günümüzde Kayseri İç Kalesi ile ilgili koruma restorasyonların temel ilkelerinin başında iç kale çarşısının kaldırılması gelmelidir. Hem mekansal hem de yapısal olarak iç kaleye zarar veren bu yapının kaldırılması yeni işlevler ve düzenleme açısından elzemdir. Ayrıca bozulmaları oluşturan nedenler arasında da belirtilmiş olan yoğun kullanım da azaltılmalı ve etkileri en aza indirgenmelidir. Bunun ötesinde yarışma kapsamında yapılmış olan rölöve yetersiz olup kapsamlı bir analitik rölöve malzeme etüdleri, statik incelemeler, tarihsel araştırma ve dokümantasyon, restitüsyon etüdleri ve restorasyon projesi ve bununla örtüşen yeni kullanım ve düzenleme projeleri yapılmalıdır. Halihazır doküman yarışma için yeterli görünse dahi uygulama aşamasında bu çalışmalar yapılmalıdır.

Özgünlüğü bağlamından Kayseri İç Kalesi beden duvarları ve burçlardan oluşan yapısal varlığı tüm değerleri ile mümkün olduğunca az müdahale ile muhafaza edilmelidir.

Taşıyıcı sistem açısında yapı sağlam görünse dahi tümüyle ve zemin yapısı dahil olmak üzere kontrol edilmeli gerekli görülen noktalarda enjeksiyon, temel yapısında iyileştirme, zemin takviyesi vb. önlemler de dahil olmak üzere her türlü gelişmiş teknik kullanılmalıdır.

Kalenin iç ve dışarıdan algılanabilirliğini arttırmak ilkelerden biri olmalıdır. Müdahalelerde özgün dokuya zarar vermeyen gerektiğinde sökülebilir, uyumlu malzeme ve teknikler kullanılmalıdır. Yapı bünyesindeki eski onarımlarda yaygın olarak kullanılmış olan çimento harçları mümkün olduğunca sökülmeli ve tüm restorasyon mevcut harç ile uyumlu olarak tasarlanacak kireç harcı ile yapılmalıdır.

İşlevlendirme Yeni Kullanım ve Yeni Yapılar ile İlgili İlkeler:
Kayseri İç Kalesi’nin yeniden işlevlendirilmesinde yapının Kayseri ile bütünleşen tarihsel kimliği ve bunun ön plana çıkartılarak vurgulanması ve bir kere daha topluma mal edilmesi olmalıdır. Kültür ve rekreasyon ağırlıklı işlevlerin yaşaması için kentsel yaya akslarının bu yapı ile kesişen noktaları dikkate alınmalıdır.

Öneride kalenin iç mekanının algılanabilmesi için yapısal öneriler mümkün olduğunca yeraltında düşünülmüştür. Seğirdim ve burç seviyelerine ulaşım halen tehlikeli bir şekilde tırmanılan merdivenler ile olmaktadır. Kentin algılanması açısından önemli olması nedeniyle seğirdim seviyesine ulaşım sağlanması gereklidir, ancak bu seviyede oluşacak tehlikeyi önlemek amacıyla belirli alanlar ile sınırlandırılmalıdır. Bu bağlamda kuzey iç duvarında 4 No’lu burç önünde bulunan merdiven, 11 ve 12 No’lu burçları önündeki merdivenler onarılmalı ve bu seviyeye çıkış sağlanmalı ve ziyaretçi dolaşımı tüm seğirdim seviyesinin onarımı ve hafif fakat güvenli malzemeden yapılan küpeşte ve korkulukların bulunduğu alanlar ile sınırlandırılmalıdır. Seğirdim seviyesine bu merdiven ile çıkışın zor olması ve tüm ziyaretçiler tarafından gerçekleştirilmesinin zorluğu sebebiyle, bunun dışında Hünkar odası doğu yönünde bulunan günümüzde kısmen bozulmuş ancak izleri hala duran giriş merdiveni önüne restorasyon uygulaması ile birlikte yapılacak ahşap ve gerektiğinde sökülebilir, bir merdiven ile çıkış sağlanmalıdır. Bu çıkış öncelikle küçük bir kahve odası olarak düzenlenecek hünkar odasına olacak oradan da üst kısımdaki seğirdim seviyesine çıkılacaktır.

Uygulama ve Teknoloji Seçimi:
Koruma ve restorasyon uygulamasının taşıyıcı sisteme ilişkin bölümünde mevcut malzeme ile uyumu gözetilmek kaydıyla yapılacak araştırma sonucunda amaca hizmet edebilecek düzeyde öncelikle geleneksel teknikler, bunların yetersiz kaldığı yerlerde yeni teknoloji kullanılacaktır. Çimento harcı kesin olarak kullanılmayacak, mevcut harçların analiz sonuçlarına uygun olarak renk, doku, fiziksel ve kimyasal özellikler açısından uyumlu olmak kaydıyla yeni kireç harcı tasarımı yapılacaktır. Yapının 18 ve 1 No’lu burçlarının içine yapılmış olan betonarme döşemeler söküm sırasında yapıya zarar verme riski bulunduğu için kontrol edilerek yerinde muhafaza edilecektir. Burçların olduğu gibi muhafaza edilmesi önerilenlerinde üst kısımdan gelen ve yapı bünyesine giren suyun kesilmesi için gerekli yalıtım önlemleri alınacak ve bu alanlarda birikebilecek sular uygun noktalardan tahliye edilecektir.

Kahve odası olarak kullanılacak Hünkar Odası’nın üst örtüsü yeniden oluşturulurken özgün konstrüksiyona ilişkin somut bilgi bulunmadığından geleneksel kayseri evlerinde kullanıldığı biçimde soyulmuş tomruk kirişler ve üzerinde toprak dolgudan oluşan geleneksel teknik kullanılacak ancak bu örtü sistemi çağdaş malzeme ile yalıtım açısından takviye edilecektir. Ayrıca aynı sistemin yeni olduğuna dair bir pano iç mekana yerleştirilecektir.

Burçların alt katlarında bulunan tonozlu mekanların tümünün iç avluya açılan kapıları bulunacak ve bu mekanlardaki son döneme ilişkin ek vb., unsurlar kaldırılacak ve yeni kullanım kapsamında projede önerilen işlevleri desteklemek üzere yapıya zara vermeyen ısıtma ve gerekirse iklimlendirme yapılacaktır.

Restorasyon uygulaması kapsamında korunmasına imkan olmayan veya yok olmuş taş malzeme yerine, aynı özelliklere sahip yeni taş malzeme kullanılacaktır. Özgün malzeme kaynakları ile ilgili araştırma yapılacaktır.

Periyodik Bakım ve Kontrol:
Restorasyon ve yeni kullanım projesinin uygulanması sonrasında Kayseri İç Kalesi gerek yapısal gerekse kullanım sürekliliği ve işlevsel etkinlik ve ek donanım açısından sürekli olarak kontrol edilmelidir. Yapısal kontrol statik ve yapı elemanları açısından bozulmaların denetimi ve büyük onarımlara gerek kalmadan giderilmesi açısından önemlidir. Kullanım sürekliliği, işlevler ve ek donanım açısından açısından kontrol ise yüklenen işlevlerin yeterliliği ve mevcut yapı üzerindeki olumlu veya olumsuz etkileri açısından önemlidir. Kullanım sırasında ortaya çıkacak yeni ihtiyaç ve düzenleme talepleri muhakkak denetime tabi tutulmalı, sadece yasal açıdan değil estetik ve tasarımın bütünlüğü ve yapısal uyumluluk açılarından da denetlenmelidir. Aksi takdirde öngörülen koruma yaklaşımı kullanım hedefi ve tasarım anafikrinin bozulması durumunda Kayseri İç Kalesi halihazır durumuna geri dönebilecektir.İmaj Galerisi

Pafta	Pafta	Pafta
Pafta	Pafta	Pafta
Pafta	Pafta	Pafta
Pafta	Pafta	Pafta
Pafta	Pafta

Kayseri İç Kalesi'nin Korunarak Kültür ve Sanat Ortamına Dönüştürülmesi için İki Kademeli Ulusal Mimarlık Yarışması