1950'ler sonrasında yaşanan dramatik dönüşüm, kamusal alanda etkin olan elitin yüz yıldır biriktirdiği modernleşme bilincini işlevsiz ve geçersiz kılacaktır. Bunun bireysel girişim ve sivil toplum tarafından ödenen bedeli de kamu birikiminden ve kamu hizmetlerinden yoksun kalmaktır: 1950'lerden önce sadece devlet ve sosyal hizmet binalarının, kısmen de caddelerin inşa edildiğini söylemiştik. 1950 ile 1980 arasında da neredeyse sadece apartman yapıldı. Apartman eğer ana caddenin üzerindeyse, altında bakkal, bayi ya da banka şubesi olarak işlev gören bir dükkan bulunabiliyordu; bir de önünde asgari standartta bir yol ve altyapı şebekesi. Küçük girişimciler apartmana ve dükkana, kamu da asgari standarttaki yol ve altyapıya -esas olarak da şehirlerarası yollara ve tarımsal sulama tesislerine- yatırım yaparken, dönemin bir diğer yaygın kamu alanı olan imalat sektörü mekanları da, orta ve büyük ölçekli sermaye tarafından gerçekleştiriliyordu. Metropollerin çeperlerindeki fabrika kompleksleri ile kısmen orta ölçekli şehirlere kadar yayılmış küçük sanayi siteleri, bu döneme özgü modernleşme biçimlerinin yeni kamusal alanlarıydı. Bir de hacimlerinden ve canlılıklarından şehrin önem derecesi dolaysızca okunabilen oto-garlar ile şehirlerarası benzin istasyonları.
1980'lerdeki yapısal dönüşüm toplumsal hareketliliği azaltmadı, kısmen yönünü değiştirdi. Devletin konut sektörü içinde oynadığı rol paradoksal bir değişim geçirdi: Arsa üretimindeki sınırlılıklar nedeniyle 30 yıl boyunca egemen olmuş küçük girişime endeksli sunum biçimleri tıkanmıştı. Öte yandan yeni liberal para politikalarının ürünü olan yeni yatırım kanalları (döviz, faiz, borsa), küçük birikimleri saklama konusunda konut sektörüne rakip olmuşlardı. Bu durumda büyük ölçekli yatırım yapma deneyimi ve gücü olmayan konut sektörü kendi haline bırakıldığında gerilemeye mahkum görünüyordu. Nitekim 1980'lerin başında üretim yarı yarıya düşmüştü. Radikal liberal müdahaleler gerçekleştiren yönetim iki nedenle konut piyasasını kendi haline bırakmadı. Birincisi, sektörün gerilemesinden bir çok sektör birden etkilenecekti. İkincisi de toplumsal hareketliliğin istikrar kazanmadığı bir ortamda, son derece hassas dengeler üzerinde duran arz-talep dengesi bozulabilir ve o zamana dek yaşanmamış bir konut açığı sorunuyla karşılaşılabilirdi. Kısacası hem üretim ve yatırım, hem de barınma ihtiyaçları açısından toplumun üzerine bastığı 40 yıllık hassas dengelerin bozulması, Cumhuriyet tarihinin en radikal liberal kararlarını uygulayan yönetim tarafından bile göze alınamadı. Ve neo-liberal politikaları uygulayan batılı devletlerin 50 yıldır müdahale ettikleri konut piyasasından radikal bir biçimde çekildikleri bir dönemde, Cumhuriyet yönetimi konut piyasasına tarihindeki en etkin müdahale araçlarını devreye soktu: Toplu Konut Yasası, Toplu Konut İdaresi ve Toplu Konut Fonu. Bu kurumların işlevleri batıda olduğu gibi piyasayı regüle etme ve denetleme gücüne sahip, kendi kurallarıyla işleyen ikinci bir piyasa yaratmak değil, piyasada eskiden beri bulunan ve piyasaya yeni girecek aktörlerin yeni biçimlere ve ölçeklere alışmasına destek olmaktı. TKİ'nin 1990'ların ilk yarısındaki yönetimi bununla yetinmeyerek, alternatif bir piyasanın önünü açmaya yönelik kayda değer ölçeklerde üretim de yaptı. Devlet, yeni kurumları aracılığıyla güçlerini birleştiren ve belediyelerden de arsa üretimi desteği alan kooperatiflere ve müteahhitlere destek oldu. Ayrıca henüz çok yaygın olmasa da, büyük ölçekli sermaye de toplu konut alanlarına yatırım yapmaya başlamıştı. Bütün bunların sonucunda 1990'ların başından itibaren konut çevrelerinin çehreleri değişmeye başladı. Parsel ölçeğinde ayrı ayrı yapılmış ve yanyana dizilmiş apartmanların yerini, kentlerin çeperlerinde gruplar halinde üretilen ve iri blokların kümelenmesiyle oluşan yerleşme dizileri aldı. Ancak bu noktada da ilginç bir gelişme gözlenmektedir. Ölçek büyümesi ilk bakışta çağrıştırabileceği gibi iri üretim organizasyonlarını, modern örgütlenme ve yapım tekniklerini, yeni pazarlama yöntemlerini geliştirmemiş, hem üretici hem de tüketici tarafında bulunan eski küçük birikim sahibi aktörler, yapılarını değiştirmeden ve eski patronaj ilişkilerini kullanarak bu yeni ölçeklerin üretilmesine aracılık edebilmişlerdir. Dev bloklar, yerinde döküm betonarme iskelet sistemle ve tuğla duvar örülerek konvansiyonel sistemle yapılmakta, inşaat örgütlenmesi de yap-satçı şantiye deneyimi ile ve yine yap-satçı üretimde deneyim kazanmış taşeronlarca yürütülebilmektedir.41
1980 sonrasının konut sektöründeki yeniliklerinden biri de tüm batı ve güney sahilleri boyunca yayılan tatil konutu üretimidir. Küçük ve orta ölçekli siteler halinde üretilen bu konutlar yine bir küçük girişimcinin inisiyatifiyle örgütlenmekte ve tıpkı yap-satçılıkta olduğu gibi, bir bölümü inşaat sırasında satılarak gerçekleştirilmektedir.
1980 sonrasını öncesinden ayırdeden asıl önemli özellik, büyük sermaye gruplarının inşaat sektörüne ve gayrımenkule sistematik olarak yatırım yapmaya başlamasıdır. Bu, toplumsal hareketliliğin unsurlarından biri olan paranın hareketi açısından önemli bir değişimdir. Bu değişim, sermayenin yeniden-yapılanma sürecinin uzantısıdır: 1980 öncesinde ağırlıkla imalat sektörüne kanalize olan orta ve büyük ölçekli sermaye için artık turizm, hizmet, medya, yazılım gibi sektörler de çekici olmaya başlamıştır. Toprağa ve gayrımenkule yapılan yatırımları da bu yeni yatırım kanallarının içinde değerlendirmek gerekir. Büyük ölçekli sermaye 1980'lere kadar toprağa ve gayrımenkule ağırlıkla sabit sermaye yatırımı olarak (kent dışındaki ucuz arsalarda yapılan büyük fabrika kompleksleri) kayabiliyordu. 1980'den sonra yapılan büyük toprak ve bina yatırımları artık bir başka yatırımın sabit girdisi olarak değil, bizzat kendileri bir girişim ve sermaye birikim aracı olmaya başladılar. Büyük tatil köyleri, uluslararası oteller, alış-veriş merkezleri, rekreasyon ve eğlence merkezleri, plazalar gibi bu yeni girişimler de, 1980'lerin yeni kamusal mekanları oluyorlardı. Yukarıda kamu mekanlarına yatırımı hem kamunun, hem de özel girişimin yapma eğiliminde olduğundan söz edilmişti. Oysa Türkiye'de 1980'lere kadar kamu mekanları, devlet daireleri ve sosyal hizmet birimleri olarak hep kamu girişiminin öncülüğünde yapılmıştı. Bir başka deyişle özel girişim kamu kompleksi üretmemiş, kamu komplekslerini bir yatırım ve para hareketi kaynağı olarak görmemişti. 1980'lere kadar devlet dairesi olarak yapılanların dışında, uzmanlaşmış bir ofis stoğu bile bulunmuyordu.42 Büyük şirketler dahi, MİA (Merkezi İş Alanı) olarak gelişmiş bölgelerde üretilmiş apartmanları ofis olarak kullanıyorlardı. Sadece metropollerde değil, Anadolu'nun bir çok orta ölçekli yerleşmesinde de yaygınlaşmaya ve bakkallarla, bayilerle rekabet etmeye başlayan alış-veriş merkezleri de, malların hareketinin ve kitlesel tüketimin daha örgütlü yeni bir eğilimi olarak değerlendirilebilir.
Cumhuriyet'in 75 yıllık imar tarihi, yapılı çevrenin modernleşme eğilimleri açısından kamusal ve özel mekanlar ile kamusal ve özel girişimler arasındaki dengenin kurulmak bir yana, hep aşırı uçlara savrulduğu bir seyir izlemiştir. 1940'ların sonunda toplumsal hareketliliği artıran dramatik gelişme kamu-özel dengesini tamamen tersine çevirmiş ve toplumun en fazla kalabalıklaştığı ve hareketlendiği bir dönemde kamu mekanlarının asgari derecede üretilmesi gibi dengesiz bir gelişme yaşanmıştır. Bugün artık özel girişim kamu mekanlarını üretmeyi de üstlenmiş ve 1950'lere kadar ki devletin ağırlığını tamamen tersine çevirmiş gibi görünüyor. Ancak kamu girişiminin ve aktif denetiminin yapılı çevre üretiminden tamamen çekildiği bir ortamda doğabilecek sosyal eşitsizliklerin ve sosyal adaletsizliklerin nasıl telafi edileceğini de, yine bütün dünya ile birlikte izleyecek, tartışacak ve göreceğiz. Tabii Türkiye modernleşmesinin bir dezvantajı da kamusal alan/özel alan, kamusal girişim/özel girişim dengesini tarihindeki hiç bir dönemde kuramamış, bu alanlardaki ve girişimlerdeki örgütlülük deneyimini modern bir yörüngeye oturtamamış olmasıdır. Bu olgunlaşma eksikliğinin nasıl telafi edileceği de gelecek 25 yıllarda çeşitli biçimlerde konu olmaya devam edecek gibi gözüküyor.Modern toplumun, piyasa toplumunun kuruluş hikayesi genellikle bir sarmal şeklinde anlatılır: Yaklaşık 16. yüzyıldan itibaren başlayan keşifler, kıtalararası ticaret ve sömürgecilik, ulus-devletin ve yeni kurumların inşası, bilimsel keşifler ve teknolojik buluşlar, sekülerleşme ve zihniyet değişimi bir sinerji yaratmış ve
19. yüzyıldaki sıçramayı ve alt-üst oluşu gerçekleştirmiştir. 19. yüzyıldaki sıçramanın -ya da madalyonun öteki yüzünden bakarsak "alt-üst oluşun"- birbirini koşullayan iki önemli sonucu olmuştur. Bunlardan birincisi "topraktan kopma"dır. Topraktan kopma iki anlama birden gelmiştir: Birincisi, toprağı işlemekten, toprakla haşır-neşir olmaktan, toprak üzerinde üretim faaliyeti içinde olmaktan kopma; ikincisi ve bir ölçüde mecazi olanı da bulunulan, kök salınan, ait olunan yerden kopma. Birincisi toprakla iktisadi bağları, ikincisi de sosyal ve ontolojik bağları koparmak anlamına gelir. Topraktan kopmanın, her iki anlamıyla da kesin sonucu "köylülükten çıkış"tır. 19. yüzyıldaki sıçramanın ikinci önemli sonucu da üretimin artık eskisinden nitelikçe farklı bir teknik, örgütlenme, yatırım ve ilişki birikimi anlamına gelen makinalar üzerinden ve kentlerde (ya da en azından maden yataklarının çevrelerinde odaklanan ve antik ya da ortaçağ kent formatlarıyla benzerlik taşımayan yeni yoğunlaşma alanları olan "kentimsi" yerlerde) yapılmaya başlanmasıdır. Bu süreç de "sanayi toplumuna geçiş" olarak adlandırılır. Kısacası tarım toplumundan çıkılmış, sanayi toplumuna geçilmiştir, ya da geçilmektedir. Ancak tarım toplumu ile sanayi toplumu arasında asimetrik bir ilişki vardır: Birincisi görece yavaş değişen, düşük tempolu değişim içinde kendini yeniden-üretebilen, kısacası varlığını sürdürmek için büyümeye ve yayılmaya ihtiyaç duymayan kararlı ve stabil bir yapı iken, ikincisi varlığını sürdürebilmek, kendini yeniden-üretebilmek için değişme ve harekete ihtiyaç duyar. Olduğu gibi kalamaz: ya büyüyecek ve genişleyecek, ya da varlığını sürdüremeyecek, yok olacaktır. Son iki yüzyılda kayda değer yapısal değişimler geçiren modern toplumun değişmeyen belirleyici özelliği, büyümeye ve genişlemeye, dolayısıyla da artan hareketliliğe olan ihtiyacı olmuştur.2 Buradaki büyümeyi ve genişlemeyi, hareketliliği tanıdık, alışıldık sınırlar ve ilişkiler içinde seyreden "gelişme" ile karıştırmamak gerekiyor. Bu bütün toplumsal yapıları birden karakterize eden bir genelleme olurdu. Modern toplumu ayırdeden, genişlemenin ve değişmenin sıçramalı, kesintili, dolayısıyla ters-yüz edici biçiminin kalıcı bir özelliği haline gelmiş olmasıdır.
Modern toplumların kurucu ve asli özelliklerinden olan "toplumsal hareketlilik", fiziki çevrelerin özelliklerini anlamak bakımından da ayırdedici ve öncelikli bir konuma sahiptir: Modern şehirlerin ve şehirlerarası yerleşim alanlarının imar tarihleri ve imar katmanlaşmasının ifadesi olarak ortaya çıkan fiziki çehreleri, toplumsal hareketliliğin üç ögesi tarafından belirlenir: İnsanların hareketi, emtianın hareketi, paranın hareketi.3 Yapılı çevre de bu çok yönlü hareketlilikten payını alır ve stabilize olamama, kararlı bir dengeye kavuşamama eğilimi taşır. Çoğunlukla fiziki olarak eskime fırsatı bulamadan, yeni işlev ve gereksinim tanımlarıyla, yeni yatırım iştahlarıyla, yeni planlama vizyonlarıyla, kısacası yeni toplumsal iradelerle ve reflekslerle sosyal olarak eskir. ?ehirler ve şehirlerarası yerleşmeler bir yandan büyüme ve genişleme, öte yandan da yeniden işlevlendirilme, revize edilme, yıkılma ve yeniden yapılma eğilimi taşırlar.4 Aksi halde de terkedilme, "çökme"5 tehdidiyle karşı karşıya kalırlar. Dolayısıyla şehirlerin, şehirlerarası yerleşmelerin fiziki yapısı da, tıpkı toplumsal yapı gibi olduğu gibi kalma, kendini eskiden olduğu gibi sürdürerek gelişme şansına sahip değildir. Ya değişecek, yeniden yapılanacak, yani "hareket edecek", ya da düşecektir: Gerçek anlamıyla düşmese de mecazi anlamıyla "gözden düşecektir".
Modern piyasa toplumu içinde üretilen ve dolaşıma giren artifaktların ortak özellikleri de prototipleşme ve biçimsel (stilistik) farklılaşmadır.6 İlk kez açıkça H.Ford tarafından 1910'larda dile getirildiği biçimiyle prototipleşme, artifaktların parçalarının bir diğeriyle değiştirilebilecek kadar standartlaşmasıdır.7 Bu "aynılaşma" biçimsel farklılaşma ile telafi edilir. Biçimsel farklılaşma "dışarıdan" müdahaledir; nesnenin içsel yapısından ya da üretim sürecinden kaynaklanmaz; varlığın ve zamanın izini taşımaz. Tam tersine, aynılaşma, birbirinin yerini alabilme eğilimini gizlemeye, "farklı gibi göstermeye" yönelik bir müdahaledir. Bu durumda parçayla bütün, strüktürle detay, zeminle yüzey, içerikle biçim arasındaki birbirine kentlenme, birbirini koşullama/varetme/işaret etme ilişkisi çözülür; ilişkiler raslantısallığa ve keyfiliğe meylederler:8 Aslında her şey aynıdır, ama her şey birbirinden farklı gibi gözükür! Sürekli "harekete" muhtaç olan piyasa toplumundaki artifaktlar dünyasının uç noktasına kadar götürülmüş manzarası budur. Kuşkusuz ilginç olan, modern piyasa toplumunun birer eğilim olarak taşıdığı bu özelliklerin nasıl tarihsellik kazandıkları ve örneğin her sektörde nasıl bir diğerinden farklı olarak yeniden-üretildikleridir. Oldukça karmaşık girdilere ve yapısal özelliklere sahip olan inşaat sektörünün, daha spesifik olarak konut sektörünün tarihleri ve diğer girdilerle birlikte bunların bir bileşkesi olarak okunabilecek olan modern imar tarihi, bu açılardan son derece ilginç ve öğretici verilerle yüklüdür.9
Cumhuriyet döneminin imar tarihini biçimsel özellikleri ve sonuçları açısından sergilemeyi konu edinen bir yazıya neden bu derece genel bir modernleşme tanımı ve perspektifiyle başlamak gerekti? İki nedenle: Birincisi, 75. yıl vesilesiyle bir kez daha çeşitli yönleriyle mercek altına yatırılmakta olan Cumhuriyet tarihinin belirleyici tartışma ekseni kaçınılmaz olarak "modernleşme" olmaktadır. Aynı eksendeki evrensel tartışmaların güncelliğinin de etkisiyle bu canlı ortam kolayca, tercihlerin, önceliklerin, belirleyicilerin, katmanların, alanların birbiri üzerinde parazit etkisi yaptığı bir karmaşaya dönüşebilmektedir.10 Dolayısıyla da indirgemeci olmayan, gerçekteki kompleksi olduğundan daha basit göstermeyen bir yalınlaşmaya ve berraklaşmaya gereksinim duyulan bir dönemin içinden geçiyoruz. Yukarıdaki çerçeve buna katkı yapmak ve üzerine basılan zemini berraklaştırmak amacıyla çizildi. Bu genel çerçevenin çizilmesinin ikinci nedeni ise daha spesifik olarak yapılaşma ve imar tarihinin kendisiyle ilgili: Cumhuriyet döneminin yapılı çevre üretiminin ve imar tarihinin, modernleşme sürecini "toplumsal hareketlilik" ekseni üzerinden tanımlayan bir çerçeve içinde ele alınması, başka önceliklerle bakıldığında gölgede kalan bazı özellikleri görünür kılacaktır. Aslında mimarlık, kent planlama ve çeşitli sosyal bilim disiplinleri ile güncel basın, en azından 40 yıldır modernleşmenin fiziki çevreler üzerindeki etkileri üzerinde yoğun biçimde durmaktadır. Dolayısıyla bugün gündeme getirilen, altı çizilen her görüngünün, muhtemelen daha önce de başka biçimlerde dile getirilmiş olduğu hesaba katılmak zorundadır. Ancak bu görüngüler belirli bir eksen, belirli bir zemin üzerinden dile getirilmediklerinde, ya da bir zamanlar içinde yer aldıkları çerçeveler silikleştiğinde, kullanışsız olgular ve söylemler yığınına dönüşmekte, yaşanılan sürecin anlamlandırılmasını, dolayısıyla da başa çıkılmasını iyice güçleştirmektedirler: "Çarpık kentleşme", "kentlerin şantiyeleşmesi", "aşırı yoğunluk", "rant ve yağma", çirkinlik, başıbozukluk, keyfilik vb. artık yaşamak bir yana, duymaya bile tahammül edemediğimiz görüngüler halini almıştır. Bu durum içinde yaşadığımız fiziki çevreleri ortaya çıkaran mekanizmaların nasıl işlediğine, aktörlerin kimler olduğuna ve rollerin nasıl belirlendiğine dair bir anlayıştan ziyade, yakınma ve umutsuzluk ortamına neden olmaktadır.11
Türkiye'nin modernelşme süreci "toplumsal hareketlilik" ekseni üzerinden çizildiğinde, 1940'ların sonunda gerçekleşen bir kırılma noktası, kendinden öncesi ile sonrasını derin çizgilerle birbirinden ayrıştırır. Bu ayırım çizgisi 1950'lerin öncesiyle sonrasını birbirinden ayırırken, başka önceliklerle birbirlerinden ayrışacak olan dönemleri de birbirine yaklaştırır. Örneğin Osmanlı'nın son yüzyılı ile Cumhuriyet'in ilk 25 yılı: Bu iki dönem yönetim biçimiyle, devlet yapsıyla, hukuk sistemiyle, egemen ideolojik tercihleriyle, barındırdığı etnik kompozisyonlarla, hatta kullandığı dil ve alfabeyle birbirinden ayrışırken, toplumsal yapıyı dipten doruğa değiştirecek bir toplumsal hareketliliğin yaşanmamasıyla da birbirine yaklaşmaktadır. Diğer önceliklerle bakıldığında görülen "kopuş", bu kez bir "sürekliliğe" dönüşebilmektedir. Cumhuriyet'in ilk 25 yılı ile ikinci 50 yılı arasında da tam tersine bir "süreklilik" ilişkisi yerine "kopuş" tespit edilebilmektedir.12
Modernleşme süreci evrensel olarak yerleşmeler ve imar süreci üzerinde üç temel iz bırakmıştır: Bunlardan birincisi, modern dünyanın yeni kurumsal örgütlenmesinin ve kamusal yaşamının gereksinimlerini karşılayan yeni kamu yapılarının/yapı komplekslerinin13 inşasıdır. İkincisi, insanların, ulaşım araçlarının, pis ve temiz suyun, elektriğin, haber ve bilginin düzenli ve kesintisiz dolaşımını sağlayacak, entegre ve açık uçlu (dışa doğru sınırsızca genişleyebilme kapasitesine sahip) bir sirkülasyon şebekesinin inşasıdır (yollar, kent içi ulaşım sistemleri, çeşitli aytyapı ve üstyapı kanalları). Üçüncüsü de, modern toplumda artık genellikle anonim tüketici için üretilmeye başlanmış olan, dolayısıyla da ikametin ve barınmanın ontolojisini köklü bir biçimde değiştiren konut inşaatlarıdır.
Modernleşmenin imar süreci üzerinde bıraktığı bu üç temel iz, yere ve zamana (bağlama) göre değişen farklı aktörlerin faaliyetleri ile gerçekleşmiş olmakla birlikte, bazı genel ortak özellikler göstermektedir: Kamusal yapı kompekslerinin devlet kurumlarını ve sosyal hizmet işlevlerini barındıran bölümü (adliyeler, hastaneler, okullar, müzeler vb.) büyük oranda kamu girişimleri, piyasa kurumlarını barındıran bölümü (fabrikalar, mağazalar, ofisler, oteller vb.) ise özel girişimlerin sonucu olarak ortaya çıkmaktadır.14 Dolayısıyla makro ölçekte bakıldığında kamu yapılarının kamu ve özel girişim tarafından eşit ağırlıkta üretildiği görülür. Öte yandan, sirkülasyon şebekelerinin inşası büyük ölçüde kamu girişimleri tarafından, konut kompleksleri ise ağırlıkla özel girişim tarafından gerçekleştirilmiştir.15
İmar süreçlerini modernleştiren girişimlerin kamu tarafından yapılmasıyla özel girişim tarafından yapılması arasında önemli bir yapısal fark vardır: Kamu yatırımları toplumsal işlerliğin bütününü regüle etmeye, piyasa mekanizmaları içinde giderilemeyen bir boşluğu telafi etmeye, dahası toplumsal yapıyı henüz içinden geçmediği bir yöne doğru yönlendirmeye yatkın bir yapıya sahiptirler. Dolayısıyla da, ister devlet, ister sivil girişim inisiyatifiyle gerçekleşsinler, bir toplumsal vizyonun, toplumsal projeksiyonun ifadesi ve aracı olma potansiyelini taşırlar. Özel girişimin yatırımları ise (filantropik eğilimler gibi genelleştirilemeyecek istisnalar bir yana bırakılırsa) piyasanın yönlendirdiği gündelik reflekslerle davranmaya eğilimlidirler.
Bu ayırım modernleşme sürecini periferide yaşamış ve geç sanayileşmiş Türkiye gibi ülkeler açısından önemli sonuçlar doğurmaktadır. Batıda kurumsal örgütlenmenin ve kamusal yaşamın radikal dönüşümü ile toplumsal hareketliliğin artması anlamına gelen piyasa toplumunun kuruluşu eşzamanlı olarak yaşanmıştı. Bu nedenle toplumu denetlemeyi ve yönlendirmeyi hedefleyen imar projeleriyle piyasanın gündelik reflekslerinin ifadesi olan imar girişimleri, birbirleri üzerinde birleşik etkiler yaparak birarada gelişmişlerdi.16 Politik elitin kararları ve projeksiyonlarıyla girişimcilerin refleksleri insanların, emtianın ve paranın hareketini yayacak ve hızlandıracak şekilde birbirlerini etkiliyorlardı. Anadolu'da ise toplumun tüm unsurlarını hareketlendirecek kayda değer bir gelişme olmadan batıya entegre olmaya yönelik "iradi bir modernleşme" süreci yaşanmıştır 1950'lere kadar. Bu, devlet kurumlarının ve kamusal yaşamın politik elitin öngörüleri (ya da bazı durumlarda "rızası") doğrultusunda kademeli bir biçimde yukarıdan aşağı dönüştürülmesi anlamına gelmiş, piyasa toplumunun kurulması daha sonra gerçekleşmiştir. Özetlemek gerekirse önce devlet ve kamusal yaşam modernleştirilmiş, piyasa dinamiklerinin arkadan gelmiştir.
Bu durum, 1950'ler öncesi ve sonrasında, modernleşme sürecinin şehirler üzerinde bıraktığı izlerde de belirgin farklılıklara neden olmuştur.17 1950 öncesinde kamusal iradenin -öncelikle de devletin- girişimleri modernleşmeyi yapılı çevre içinde temsil etmektedir. Bunlar da öncelikle devleti modernleştiren kamu yapılarıdır. Daha 19. yüzyılın başında başlayan ordunun modernizasyonu -düzenli ordunun kuruluşu-, anıtsal kışla binalarıyla şehirlerin bitiş noktalarında temsil ediliyorlardı. Hastane, okul gibi sosyal hizmetlerin yeni bir tarzda örgütlenişini gösteren bina grupları da, şehirlerin geleneksel dokusuna karışmayacak bir biçimde yer seçiyorlardı kendilerine. Bu uzmanlaşmış yeni kurumsal yapılar beş yüzyıllık Osmanlı geleneğinden bina tipolojileri, mekan kurguları ve stilistik özellikleriyle de ayrışıyorlardı. Bu binalar, Fransız kuramcı Durand'ın geliştirdiği kamu binaları tipolojik matrisinin ve bu öğretiyi stilize eden "Beaux-Arts" ekolünün uzantılarıydı. Dolayısıyla da o sırada modernleşmiş olan dünyada yapıldığı gibi yapılıyorlardı. Tıpkı barındırdıkları işlevlerin örgütleniş tarzı gibi binalar da yerel alışkanlıkları, gelenekleri değil, evrensel ve modern olanı temsil ediyorlardı.18
Bunların her biri, devletin kurumsal yapısının geçirdiği reformların işaretleriydi. Osmanlı'nın son yüzyılında piyasanın ve toplumsal hareketliliğin yegane görünür izi ise, batı limanlarına açılan İstanbul, İzmir, Selanik, Mersin, Trabzon, Beyrut gibi liman şehirlerinin liman bölgeleriydi. Buraları, emtianın evrensel ölçekteki hareketinin izini taşıyarak modernleşiyordu: Gümrük binalarıyla, depolarıyla, modern ofisleriyle, yığılmış işçileriyle, kahve ve lokantalarıyla, Hamburg veya Marsilya'daki yoğunlukta olmasalar da, onların daha mütevazi birer modeli konumundaydılar.19
Toplumsal hareketlilikten kaynaklanmayan modernist içerikli uygulamaların o sırada batıda uygulananlardan nasıl farklılaştığını en iyi imar düzenlemeleri göstermektedir. Öncelikle İstanbul'un yangın bölgelerinde ve Pera gibi modernleşmeyi sembolize eden bir semtte uygulamaya konan Ebniye Kanunları, yolların genişletilmesi, yoğunluğun artırılması, binaların aynı hizaya çekilmesi gibi 19. yüzyılın tipik imar düzenlemelerini içeriyordu. Ancak bu düzenlemeler, hızla değer kazanan batı metropollerinin merkezlerinde sermayenin buralara yatırım yapması ve hızla yeni işlevler ve parasal değerler üretmesinin hukuki zeminini oluştururken, İstanbul'da "köhnelikten" (ki burada "eski"den, "gelenek"ten anlamına geliyor) kurtulma, kentlerin "çağdaş" bir görünüm kazanması gibi misyonlarla gerekçelendiriliyorlardı.20 Kentlerin kabuk değiştirmesi henüz insanların, emtianın ve paranın hareketinin bir talebi ve sonucu haline gelmemiş, politik elitin ve batılılaşmadan yana aydınların vizyonlarının bir sonucu olarak uygulamaya konmuştu.21
Cumhuriyet'in ilk 25 yılı bu uygulamaların devamı niteliğindedir. Ancak , çok daha radikal bir tonda ve boyutta. Osmanlı'nın son yüzyılı reform ve yeniden-yapılanma arayışları içinde geçmişti. Modernelşme imar alanında, devletin geçirdiği kurumsal reformlarla, kısmen de kamusal yaşamın dönüşümüyle temsil ediliyordu. Cumhuriyet her şeyden önce reform ve yeniden-yapılanma "arayışlarına" son vermek, değişimi radikal bir biçimde "gerçekleştirmek" anlamına geliyordu: Tek tek kurumlarla uğraşmak, onları kurmak, reforme etmek, ortadan kaldırmak yerine, topyekün bir değişim anlamına gelen ulus-devleti kurarak. Bu, Osmanlı'nın son yüzyılı ile Cumhuriyet'in ilk 25 yılı arasındaki benzerliği ve farklılığı aynı anda açıklar: Benzerdir, çünkü imarın modernleşmesi devletin tasarruflarının ve inisiyatiflerinin -kısmen de kamusal yaşamdaki cılız değişimlerin- dolaysız ifadesinden başka bir şey değildir. Farklıdır, çünkü 19. yüzylıdaki "çekingen" ve kısmi uygulamalar, radikal bir çehreye bürünmüş ve kesintisiz bir şebeke oluşturacak bütünlüklü bir imar projesine dönüştürülmüştür.
Kesintisiz ve bütünlüklü şebekenin omurgası demiryollarıdır. Osmanlı'nın son yüzyılında inşa edilen demiryolu hatları birbirleriyle bütünleştirilir ve İç Anadolu'nun çeperlerinde bir ring haline getirilerek kesintisiz bir şebekeye dönüştürülür. Ulus- devlet kurulmuştur, ancak kayda değer bir hareketlilikteki ulusal pazar henüz ortada yoktur. Demiryolu şebekesi, bu homojen22 ulusal pazarın altyapısı olması için yapılmıştır; insanları ve malları kitlesel olarak taşıyacaktır, tıpkı 19. yüzyıl Avrupası'ndaki ve Amerikası'ndaki gibi. Ancak bu dönemde insanlar ve mallar (ve de para) hareketlenmediğinden23 bu işlevini yerine getirememiş, bunun yerine bir devlet projesi olarak varlığını radikalleşerek sürdüren modernleşme projesinin omurgası olmuştur.
Demiryolu ağı, Orta Anadolu'nun kentlerinin ve kasabalarının modernleşen bölümleri ile o dönemde faaliyete geçen büyük kamu fabrika komplekslerini birbirine bağlıyordu. Kentlerin ve kasabaların modernleşen bölümleri de, eski şehre teğet geçen bir Cumhuriyet Caddesi ve Meydanı ile bu eksen boyunca kümelenmiş yeni kamu yapılarıdır. Bu kamu yapılarından bir tanesi de lojmanları, ofisleri ve depoları ile bir kompleks olan garlardır. Gar kompleksini, hükümet konağını, okulları ve diğer yeni kamu yapılarını üzerinde toplayan bu cadde, üzerindeki kamu yapılarının dağılımıyla, boyutlarıyla, yeşil refüjleriyle, ağaç dizisiyle, ayrışmış yaya ve oto trafiğiyle başlıbaşına bir modernist imar projesidir ve eski kent dokusundan radikal bir biçimde farklılaşır. Bu eksen genellikle yeni bir şehir genişletme imar planının parçası ve ana aksı olarak tasarlanmıştır.24 Dolayısıyla da görkemli bir aks olmanın ötesinde, eski imar dokusuyla yenisini ayrıştırmak, vurguyu yenisinden yana yapmak gibi sisteme dair bir işlevi de vardır.
Cumhuriyet Caddesi tarafından domine edilen yeni imar düzeni, açık uçlu ve grit sistemli bir ada parsel düzenidir.25 Esas olarak yeni konut alanları için düşünülmüş olan bu yeni gridal ada-parsel düzenleri Cumhuriyet'in ilk 25 yılı boyunca seyrek ve gevşek bir yapılaşmaya sahne olmuştur. Çünkü kayda değer bir nüfus artışı olmadığından, bu yeni imar alanlarındaki yeni konut inşaatları da "modern" yaşama tarzının yarattığı bir talebin sonucu olarak ortaya çıkıyordu. ?ehrin "aydınlanmış" "ileri gelenlerinin", kendilerini geleneksel yaşamdan ve şehirden ayrıştırmak için yaptırdığı konutlardı bunlar. Ayrışma sadece yer seçim kararı ile olmuyor, bahçeli villa veya ayrık nizam apartman tipindeki bu yeni konutların formları ve dış kabukları dönemin yalın stilistik eğilimlerinin de taşıyıcısı oluyorlardı.26
Bir de kentlerin dışında yer seçen ve demiryolu şebekesi ile bu zincire eklemlenen kamu fabrika kompleksleri bulunuyordu. Bunlar üretim ve depo mekanlarının yanı sıra, lojmanları, sosyal hizmet ve rekreasyon alanları ile bütünlüklü ve dışa kapalı birer modern koloni niteliğindeydiler. Bir bütün olarak bakıldığında 19. yüzyılın filantropist sanayicileri tarafından yaptırılmış olan "şirket şehirleri"ni model alıyorlardı. Ancak yerleşme karakterleri ve konut düzenleri, bahçe-şehir konseptini yalınlaştırarak devralan 1920'lerin "yeni-nesnelci" ve "elemanterist" vurgularını taşıyordu.
Bir de halkevlerinden ve köy enstitülerinden söz etmek gerekiyor. Halkevi kent merkezinde olduğunda, diğer kamu binaları zincirine katılacak şekilde yer seçiyordu. Böyle bir imar girişimine sahne olmamış bir kasabada ya da kırsal alanda bulunduğunda ise, ulus-devletin modernleşme projesini temsil eden yegane bina ve kurum oluyordu. Tıpkı köy enstitüleri gibi: Köy Enstitüleri de modernleşme projesinin kırsal alandaki temsilcisi olarak tasarlanmış bir projedir.27
Cumhuriyet'in fiziki modernleşme projeksiyonu geleneksel kır-kent dualitesinin yerine, birbirine zincirleme bağlanan modern bir hatla, onun içinden geçtiği "satıh" arasındaki dualiteyi koydu: Hattın üzerinde, kentlerin birbirlerine dik açıyla bağlanan açık uçlu yeni caddeleri, seyrek dokulu villa ve aile apartmanları, yeni kamu binaları, gar kompleksleri, büyük kamu fabrika kompleksleri, halkevleri ve köy enstitüleri bulunuyordu. Hattın kendisi de demiryolu ve ona bağlanan kılcal karayolu ağlarıydı. Bu hat üzerindeki temsili nitelikli anıtsal nokta da hiç kuşkusuz yeni başkent Ankara'dır. Ankara'nın H.Jansen tarafından yapılan planı,28 piyasa toplumunun dinamikleriyle şekillenmiş -ya da şekillenecek- bir metropolden ziyade, kamu girişimlerini ve komplekslerini eksene alan ölçülü ve kararlı bir ulus-devlet kimliğinin ifadesiydi. Hattın başlangıç ve bitiş noktası özenle ve dönemin uluslararası planlama pratiğinin içinde ayrıcalıklı konum tutacak biçimde tasarlanmıştı.
Anadolu'nun geleneksel "sathının" içinden geçen bu modernist "hattı" ayırdetmek ve kır-kent karşıtlığını ikame ettiğinin adını koymak, dönemi anlamak açısından önemlidir. Dönemi betimleyen anılar ve fotoğraflar, gündelik hayatın modern anlarını, kılık-kıyafetlerini, hal ve tavırlarını, fiziki çevrelerini Anadolu'nun "ücra" köşelerinde karşımıza çıkardığında, "sathın" bütünüyle modernleştiğine dair yanlış bir kanı oluşturabilmekte, en azından Anadolu'nun bağrındaki anlaşılamayan "tuhaflıklar" izlenimini uyandırmaktadır.29 Oysa modernleşme ne Anadolu sathına yayılmıştır, ne de istisnai bir sapmadır. Yukarıda çizilen hat, bunların düzenliliğini ve olağanlığını, çevresinden soyutlanmış mekanını anlamamıza yardımcı olacaktır.30
Modern imar girişimlerinin üç grup işareti olduğundan söz etmiştik: Yeni kamu binaları, yeni yollar, yeni konutlar. Birincisi yoğun, ikincisi kısmi olarak çıktı karşımıza 1950'lere kadar. Üçüncüsü ise hiç çıkmadı. Yeni konutlar yapılmadı mı 1950'lere kadar? Kuşkusuz yapıldı. Üstelik kısmen de modern formatlar içinde yapıldı.31 Ancak yeni konutlar sanayileşmenin ve piyasa toplumunun harekete geçirdiği (ve çoğalttığı) insanların kitlesel ihtiyacı için yapılmıyordu; harekete geçmiş paranın inşaat sektöründen "geçerken" ki etkinliğinin sonucu olarak da ortaya çıkmıyordu. Ve nihayet, emtianın dolaşımının vazgeçilmez uğrak yeri olarak da işlev kazanmamıştı henüz konut. Dolayısıyla henüz modern piyasa ilişkileri içinde üretilmiyordu: "Modern" bir görünüm ve format içinde yapılsa da, hatta "modern" bir mekan kurgusuna sahip olup "modern" bir yaşam biçimini vazetse de, burada çizilen çerçeve açısından "modernleşmemişti".
Dönemin konut üretimini anlamak için sunum biçimlerine ve aktörlere bakmak gerekir: Konut ya özel bir ihtiyacı giderecek tanımlı bir siparişin ürünü olarak ortaya çıkıyordur, ya da belirli bir kesimin ihtiyacını gözeten bir kamu girişimi olarak. Birincisi, daha başından premodern bir ilişki biçimidir. İkincisi ise bir kamu yapısı gibi ortaya çıkar, konut piyasası içinde dolaşıma girmez. 1950'lere kadar yapılan tüm büyük ölçekli konut girişimleri devlet kurumları ya da etnik/dini cemaatler tarafından yapılmış lojmanlar ve/veya filantropik girişimler niteliğindedir.
1950'lere kadar toplumsal hareketliliğin ürünü olarak ortaya çıkmış iki istisna konut talebinden söz edilebilir: Birincisi, artan milliyetçilik hareketlerinin ve etnik homojenleşme eğilimlerinin uzantısı olarak gündeme gelen nüfus mübadeleleridir. Mübadele sonunda doğan gereksinim büyük olmasına rağmen, yeniden üreyen bir talep değildir; bir kere giderildiğinde istikrara kavuşabilmektedir. İkincisi ise yeni başkent Ankara'nın konumudur. Yeni devlet bürokrasisinin ve hizmet sektörünün çektiği nüfus, başka kentlerle kıyaslanamayacak bir konut gereksinimi doğurmuştur. Ve doğurduğu anda da o zaman dek toplumsal hareketliliğin merkezleri konumunda olan liman şehirlerinde bile görülmeyen bir spekülatif hareketlenmeye kaynaklık etmiştir. Ankara'nın bizzat kendisi bir kamusal proje olmasına rağmen, aniden nüfus çekmesi, o kamusallığın doğrudan ürünü olmayan bir toplumsal reflekse aracılık etmiş, arsa ve bina spekülasyonu kurumlaşmıştır.32
2. Dünya Savaşı'nın sonu, bir çok ülkede olduğu gibi Türkiye Cumhuriyeti'nin modernleşme süreci için de bir dönüm noktasıdır: Emtianın ve sermayenin dünya coğrafyası üzerinde daha hızlı dolaşabileceği ve çevre ülkelere daha derinden nüfus edebileceği elverişli koşullar oluşmuştur. Ayrıca Sovyet sisteminin rekabeti, kritik konumdaki çevre ülkeleri himaye altına alma ve piyasa toplumuna dönüştürme yolundaki motivasyonu güçlendirmiştir. Bu iki tarihsel koşulun biraraya gelmesi Türkiye Cumhuriyeti'ni modernleşme tarihinde tanık olmadığı, deneyimine sahip olmadığı bir toplumsal hareketlilik içine sokmuştur. Tarımda makinalaşma, ticari tarımın sıçrama yapması, kentlerde sanayinin gelişmesi ve kitleler halinde kentlere göç olguları ile ifade edilen süreç bu uluslararası ortamın sonucudur. Türkiye, dokularına kadar nüfus edecek bir biçimde piyasa toplumuna dönüşmektedir ve bir daha hiç istikrara kavuşmayacak dramatik bir toplumsal hareketlilikle yüzleşmektedir. Nüfus artmakta ve büyük bir bölümü Doğu Marmara'ya, orta Ege'ye, Çukurova'ya ve Ankara'ya çekilmektedir. Nüfusun çekildiği bu bölgelerdeki orta ve büyük boy sanayilerce üretilen yeni mallar, eşi görülmedik bir hızla yenilenen ve yayılan bir karayolu ağıyla Anadolu'nun ücra köşelerindeki bayilere, dolayısıyla da tüketicilere ulaşmaktadır. Aynı karayolu ağı, Anadolu'daki ticari tarımın mahsullerini tüketici kitlelerin yığıldığı büyük kentlere taşımaktadır. Tüm bankaların, neredeyse her kasabada birer şubesi vardır. Devlet reformları, modernleşme projeleri ve radikal fikir akımlarının eşliğinde yüz yıldır yaşanan modernleşme deneyimi boyunca ayak sürüyen topraktan kopma ve köylülükten çıkış, bir kaç onyıl içinde radikal bir biçimde gerçekleşivermiş, toplum, daha önce deneyimine sahip olunmayan bir biçimde homojenleşmiştir. Toplumun çeşitli katmanları, tarihin, kökenin, kültürün yüklerini, bariyerlerini görmezlikten gelerek, piyasa ortamının canlılığı ve aynılaştırıcılığı içinde birbirleriyle karşılaşabilmekte, kaynaşabilmekte ve de çatışabilmektedirler.
Bu dramatik ve enerjik değişimin alt-üst (hatta "ters-yüz") edici etkisi üzerinde çok duruldu. Gerçekten de her şey ters-yüz olmuştur: Modern imar görüngüleri karşımıza hep kamu girişimleri olarak çıkmışlardı; ya da kamu girişimleri diğerlerini gölgede bırakacak kadar baskın olmuşlardı o zaman dek. Bundan sonra tersi olacak, özel girişim kamuyu silecektir.
1950 sonrasındaki imarın modernleşmesini anlamak için konuta bakmak gerekecektir ilk kez. Aslında özel olarak bakmaya da gerek yoktur, çünkü "yeni konut", kendini hiç bir noktada unutturmayacak kadar baskın bir imar unsuru haline gelmiştir, nüfusu artan ve hareketlenen bütün modern toplumlarda olduğu gibi. Konut üretimi, her biri farklı sosyal katmanın ihtiyacını karşılayacak farklı sunum biçimlerince karşılanmıştır.33 Bu sunum biçimlerinin ortak özellikleri, profesyonelleşmemiş -ya da yarı profesyonel- bir küçük üretim ortamı olmalarıdır. Yeni kitlesel konut ihtiyacı, neredeyse toplumun bütün kesimlerinin maddi imkanlarını seferber ettikleri ve bu imkanlar ölçüsünde de kentsel ranttan pay almayı garantiledikleri bir süreç içinde gerçekleşmiştir. Farklı süreçlerden geçerek, kısa zamanda bütün imarlı alanlar birer parsel üzerinde konumlanmış betonarme apartmanlarla dolmuştur. Toplum içindeki küçük ölçekli parasal birikimlerin ve dayanışma potansiyellerinin büyük oranda bu apartmanların yapımı için seferber edildiğini söylemek abartma olmayacaktır. Arsa üretimi, yapımın finansmanı, şantiye örgütlenmesi, belediyelerle ilişkiler, konut piyasasının işleyişi kendi içinde o denli akışkan ve işlek mekanizmalar kurmuş ve öyle bir sinerji yaratmıştır ki, harekete geçen toplumsal enerjinin tatmin bularak tüketilebildiği başlıca kanal konut piyasası haline gelmiştir.34
Cumhuriyetin son iki 25 yılına damgasını vuran bu ters-yüz edici gelişmenin en dramatik tarafı, kendinden önceki yüz yıllık modernleşme deneyiminden yararlanma imkanı ve fırsatı bırakmamış olmasıdır. Modernleşme genellikle gelenkten uzaklaşma ve kopuş anlamına gelir. 1950'ler sonrası Türkiye modernleşmesi en azından iki katlı bir kopuştur: Öncelikle, her zaman biraz bulanık bir efsane olmak zorunda kalan "kadim gelenekten", sonra da hem daha kompleks hem de daha "gerçek" olan "modernleşme geleneğinden" kopuş.
Her değişim, her yeniden yapılanma biraz unutuş, biraz vazgeçiştir. Ancak 1950'lerin imar alanında bu denli keskin bir kopuş anlamına gelmesi, her iki dönemin de aşırı uçlarda seyretmesi ile ilgili olmalıdır: Tamamen devlet ve elit inisiyatifinde olan bir süreçten, bütünüyle küçük üretim reflekslerinin egemenliğindeki bir sürece savrulunması iki aşırı kutuptur. Yüz yıllık deneyim kamu iradesine piyasa içinde devinen aktörlerin enerjisini yönlendirebilme bilgisini, becerisini, olgunluğunu kazandırmamıştı; tıpkı piyasa içindeki aktörlere de üst-özne konumundaki organların disipline edici gücünden yararlanma olgunluğunu kazandırmadığı gibi. Bu karşılıklı olgunlaşamamışlık hali "ötekini" tanımama, kendi uzantısı gibi görme eğilimi olarak karşımıza çıkmaktadır: Devlet ve kamu kuruluşları piyasa içinde devinen aktörleri kendini oluşturan, dolayısıyla aynı beklentilere ve davranış kalıplarına sahip unsurlar olarak görmektedir; aktörler de devleti ve kamuyu dolaysızca yönlendirebilecekleri, kendilerinin uzantısı olan birer uzuv olarak algılamaktadırlar. Bu durumda hiç bir aktör özerkleşip kendi bağımsız pozisyonunu edinememekte, herkesin birbirinden beslendiği, birbirinin arkasına gizlendiği sembiyotik bir yapı ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla, son zamanlarda sivil inisiyatiflerce dile getirilen yurttaşlaşamama, sivilleşememe olgusu, karşıtıyla birlikte doğrudur: kamu iradesi de patronaj ağlarının doğrudan uzantısı olmaktan, uzvu gibi işlev görmekten kurtulamamakta, dolayısıyla da kurumlaşamamaktadır. Dolayısıyla, sivilleşememenin, bireyleşememenin öbür taraftaki karşılığı da kurumlaşamamaktır. Her ikisinin ortak paydası ise olgunlaşmamışlık halidir.35
Altı çizilmesi gereken önemli bir nokta da, radikal değişim sırasında ortaya çıkan boşluğun nedeninin "bilgi" ya da "bilinç" eksikliği değil, "alışkanlık" ve "deneyim" eksikliği olduğudur. Cumhuriyet yönetimi ve eliti "konut sorununun" modern dünyada ne anlama geldiğini ayrıntıları ile biliyordu. Erken sanayileşmiş ülkelerin yüz yıllık deneyimi izlenmiş, hatta sindirilmişti. Örneğin Cumhuriyet'in yetkili bir bürokratı, Emlak Eytam Bankası Genel Müdürü Mithat Yenel daha 1946 yılında, yani konut sorununun nicel boyutlarının henüz gözlenerek anlaşılamayacağı kadar erken bir zamanda yaptığı konuşmada, konut politikasının batının yüz yıllık deneyiminden süzülmüş üç temel belirleyicisinin altını çizmişti: Ucuz arsa temini; sigorta sistemiyle, faiz oranlarıyla ve sabit gelir düzeyleriyle ilişkilendirilmiş bir kredilendirme sistemi; küme halinde inşaat.36 Konut politikası, üzerinde çok konuşulmuş, çok belirleyenli bir konudur. Konuyu, bugün hala geçerliliğini koruyan bir yalınlıkta dile getirebilmek, temel belirleyicilerine indirgeyebilmek, ancak ardındaki birikimi sindirebilmiş olmakla mümkündür. Ayrıca dönemin mimarlarının yaptıkları ve kısmen de gerçekleştirdikleri projeler, konut politikasına ve finansmanına ilişkin bu bilincin mekanı kurma ve biçimlendirme bilgisiyle de örtüştüğünün kanıtlarıdır.37 Bütün mesele bunların Türkiye'de yaşanmış bir toplumsal deneyimin ifadesi olmamasıdır. Çünkü bunlar hala geçerliliklerini koruyan evrensel "temalar" olmakla birlikte, evrensel "doğrular" değildirler; ancak bir toplumsal konvansiyona aracılık ettikleri sürece işlenebilirler, kullanışlı olurlar. Batıda yüz yıllık sancılı bir deneyimin ardından, yapı malzemesi sektörü, müteahhitler, bankalar, devlet, sendikalar, teknokratlar, mimarlar gibi piyasada farklı pozisyonları tutan kesimleri çelişik çıkarlarıyla birlikte harekete geçiren bir konvansiyon zemini olmuştur bu temalar silsilesi etrafında örgütlenen yeni konut üretimi. Nitekim bir kaç on yıl sonra bağlam değişmiş, aynı temalar etrafında kümelenen başka "doğrular" üzerinde mutabakat zemini oluşmuştur.38 Dolayısıyla modern "konut sorunu" etrafında dile gelen, daha doğrusu "konut sorununu" dile getirmek için kullanılan söylemler, bir "bilgi" ve "bilinç" ürünü olmaktan önce, toplumsal olarak paylaşılan bir deneyimin ifadesi olarak işlev görürler.
1950'lerden itibaren, konut sorununun nicel boyutlarının basıncı altında tamamen küçük üretimin piyasa içi reflekslerine teslim olunduğu bir ortamda, daha başından konut sorununun "bilincine varmış" teknik ve politik elit de "iktidardaki memnuniyetsiz pozisyon ve söylem" gibi ikilem içindeki bir konuma düşecektir: İktidardadır, çünkü bakanlıklardaki, planlama kurumlarındaki, üniversitelerdeki, meslek odalarındaki, çeşitli sivil organizasyonlarındaki konumlarını kaybetmemiştir. Toplum adına, imarın genel gidişatı adına söz ve karar alınan bütün mecralarda onlar gözükecek, onların ağırlığı hissedilecektir. Ancak öte yandan da memnuniyetsizdirler, çünkü kurdukları, tasarladıkları, bildikleri hiç bir şey gerçekleşememektedir. İmar işleri, enerjisini dizginlenemez bir biçimde gerçekleştirme fırsatı bulmuş toplumsal hareketliliğin gündelik refleksleriyle, dengeleriyle ve rasyonelleriyle görülürken, bunlar üzerine söylem üretme işi de pratik işleyişin dışında (yetkili pozisyonların içinde) kalmış seçkinlerce gerçekleştirilecektir.39 Konut sorununu dile getiren söylem, pratik işlerliğin meşruiyet kanallarından koptukça, piyasada yıllardır işgören aktörleri bütünüyle görmezlikten gelen ve referansları artık hiç kimse tarafından hatırlanmayan ölçütlerden ve gerekliliklerden söz eden cansız bir retoriğe dönüşecektir.40
1"75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık" Içinde, s. 255-277, Tarih Vakfı Yayını, Ekim, 1998.
2Bu nedenle de modern toplumu betimlemede "sanayi toplumu", "tüketim toplumu" gibi adlandırmalar zamanla aşınmış (son zamanlarda revaçta olan "bilgi toplumu" betimlemesinin de ömrünün çok uzun olmayacağını tahmin etmek güç değil), "piyasa toplumu" betimlemesi ise geçen zamana ve zaman içindeki tüm değişimlere rağmen gücünü korumuştur. Çünkü "piyasa" ile işaret edilen ilişkiler silsilesi, harekete, büyümeye, genişlemeye olan ihtiyacı kapsamaya diğerlerinden daha fazla yatkındır ve bu nedenle de tüm değişmelere rağmen son iki yüzyılın ortak belirleyenine işaret etme gücüne sahip olmaktadır. Kavramın, Türkiye'nin modernleşme sürecini modern toplumun tarihsel özellikleri üzerinden tartışan bir çerçevedeki kullanımına örnek için bkz: Kasaba, R.,(1998), "Eski ile Yeni Arasında Kemalizm ve Modernizm", Bozdoğan,S., Kasaba,R. (ed.) Türkiye'de Modernleşme ve Ulusal Kimlik içinde, s.12-29, Tarih Vakfı Yayını.
Ayrıca "Günümüz toplumunu nasıl adlandırmalı?" başlığı altında sanayi toplumu, teknoloji toplumu, bolluk toplumu, tüketim toplumu kavramsallaştırmalarını erken bir dönemde, 1960'larda tartışmaya açan bir kaynak için bkz.: Lefebvre,H.(1998), Modern Dünyada Gündelik Hayat, Metis Yay., İstanbul, s.51-65.
3Modern toplumun büyümeye, genişlemeye, kabuk değiştirmeye olan ihtiyacıını -yani kendini olduğu gibi sürdürememe özelliğini- "hareketlilik" olarak adlandırmakla, insanların, emtianın, paranın dolaşımını "hareketlilik" olarak adlandırmak arasında kategorik bir fark vardır. Birincisi mecazi anlamdadır ve "farklılaşmanın", "başkalaşmanın" karşılığı olarak kullanılmaktadır. İkincisi ise doğrudan "yer", "konum" veya "alan" değiştirme anlamına geliyor ve dolayısıyla da gerçek bir fiziki harekete işaret ediyor. Ancak modern toplum söz konusu olduğunda kelimenin mecazi anlamıyla gerçek anlamı birbirini koşulluyor ve besliyor. Çünkü modern toplum içindeki başkalaşımların, kabuk değiştirmelerin her biri aynı zamanda da insanların, emtianın ve paranın gerçek anlamdaki hareketiyle, yani yer/konum/alan değiştirmesiyle birlikte gerçekleşmiştir.
4Bu saptamanın akla hemen bazı İtalyan ve Hollanda şehirleriyle Fransa'nın taşrasını getirmemesi olanaksız. Ancak bunların dayanıklılıklarının istisnai olduğunu anlamak için tarihi merkezlerini kademe kademe saran yeni kuşakları hatırlamak gerekiyor. İskandinavya, İrlanda gibi ülkelerde karşılaşılabilen dinginliği anlayabilmek için de, bu coğrafyaların hareketliliğin görece marjında kalan konumlarını hesaba katmak gerekiyor. Farklı Avrupa şehirlerinin imarlı alanlarının 19. yüzyıl boyunca yaşadıkları kısmen planlanmış "hareketliliği" tartışan bir kaynak için bkz.: Fehl,G., Rodriguez-Lores,J.(ed.); (1995), Stadt-Umbau- Die planmäßige Erneuerung europäischer Großstädte zwischen Wiener Kongreß und Weimarer Republick , Birkhaeuser Verlag, Basel, Berlin, Boston.
5"Çöküntü bölgeleri", şehirlerin içindeki işlev kaymaları (işlevlerin şehir içindeki hareketi) sırasında ortaya çıkan boşlukların, yoksulluk ve imkansızlık tarafından doldurulması sonucunda ortaya çıkarlar.
6Theodor W. Adorno tarafından iyice yalınlaştırılmış ve müzik endüstrisi ile popüler müzik arasındaki ilişkinin değerlendirilmesinde kullanılmış olan bu tanımlamanın yine popüler müziğin sınırları ve imkanları üzerinden yapılmış bir değerlendirmesi için bkz.: Gendron,B.(1998), "Theodor Adorno Cadillacs'la Tanışıyor", Modleski,T.(ed.), Eğlence İncelemeleri: Kitle Kültürüne Eleştirel Yaklaşımlar içinde, s.40-61, Metis Yay. İstanbul.
7Womack,J.,P., Jones,D.,T., Roos,D., (1990), Dünyayı Değiştiren Makina; İstanbul.
819. yüzyıldan beri bütün dünyada "eklektisizm" problematiğinin içinden bir türlü çıkılamaması, her dönemde farklı biçimlerde yeniden gündeme gelmesi, eklektisizmin modern zamanların en vazgeçilmez "estetik" teması olması, modern artifaktların ortak özelliklerine ilişkin (prototipleşme-biçimsel farklılaşma ikiliği) bu saptamayı doğrular niteliktedir.
9Yapı sektörünün batıdaki gelişiminin genel endüstriyel üretimin verileriyle örtüşen ve çelişen özelliklerini tarihsel olarak tartışan ve sektörün ayırdedici karakteristiklerini sergilemeyi hedefleyen bir kaynak için bkz.: Bilgin,İ.(1994), Yapı Üretiminde Ürün Süreç İlişkisi, YTÜ Yay., İstanbul.
19. yüzyıl sonrası konut tarihinin bu perspektif içinde ve ansiklopedik bir formattaki anlatımı için bkz.: Bilgin,İ., (1997), "Toplu Konut" maddesi, Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi, III.Cilt içinde, s.1803-1808, YEM Yay., İstanbul.
Bitişik nizam apartman konutunun evrensel formatlarının ardındaki belirleyenleri tartışan bir deneme için bkz: Bilgin,İ. (1997), "Apartmanın Vatanı Olur mu?", Arredamento-Dekorasyon 92.sayı (1997/5), s.56-60.
10Kimi zaman "ilgisizlik", "kıyıda-köşede kalma" sorun olurken, bazen de "fazla ilgi", "aktüalitenin odağı olma" sorun olmaktadır. Daha fazla ilginin, bir konunun üzerinde daha fazla konuşulmasının, onun daha iyi anlaşılmasına yardımcı olmadığı, hatta tam tersine üzerindeki sis perdesini yoğunlaştırabildiği bir zamanda yaşıyoruz.
11Bu ortamın en canlı tanıklarından biri, 1994-1996 arasında yaklaşık iki yıl bir tür kent ve yerleşme meclisi gibi çalışan "Habitat II-Türkiye Ulusal Komitesi"dir. Komitenin toplantılarında ve sunulan yazılı metinlerinde dile gelen görüşler, son 30 yıl içinde kamuoyunun gündemine girmiş olanların tekrarı niteliğindedir. Bir başka deyişle, o zamana dek dile gelmemiş bir görüş, deşifre edilmemiş bir olgu ile karşılaşılmamıştır. Buna rağmen, sorunların tanımı ve çözüm kanalları üzerinde serinkanlı bir mutabakat ortamı da oluşamamıştır. Mutabakat bir yana, belirli görüşler ya da maddi veya manevi çıkarlar doğrultusunda sınırları çizilmiş bir saflaşma da olmamıştır. Hatta kayda gelir bir tartışmanın izine bile rastlamak güçtür. Adeta herkesin aynı şeyleri söylediği, ancak kimsenin birbiriyle anlaşamadığı bir karmaşa ortamı yaşanmıştır: Herkes aynı şeyleri söyleyerek, aynı stoku kullanarak birbiriyle anlaşamamıştır. Son 30 yılda birikmiş söylem ve argüman stoku herkes tarafından ortaklaşa kullanılmış, ancak herhangi bir konunun berraklaşmasına, ayrıştırılmasına, kısacası bir "anlayış" zemininin oluşmasına aracılık edememiştir. Bu durum sadece yararsız değil, aynı zamanda da zararlıdır. Çünkü belirli kavramları, argümanları, kurguları ve söylemleri aşındırmakta, devalüe etmekte ve güçten düşürmekte; içinde yaşadığımız ortamı anlamakta ve yönlendirmekte kullanabileceğimiz araçları elimizden almaktadır.
12Anadolu'daki imar tarihinin modernleşme sürecini başka önceliklerle, özellikle de evrensel ölçekte gerçekleşen yapısal dönüşümler üzerinden dönemleyen ve ayrıştıran bir çerçeve için bkz.: Bilgin,İ,(1996), "Anadolu'da Modernleşme Sürecinde Konut ve Yerleşme", Tarihten Günümüze Anadolu'da Konut ve Yerleşme içinde, s.472-490, Tarih Vakfı Yay., İstanbul. Buradaki dönemleştirme; 1. 1839-1920 (Göreli Modernleşme); 2. 1920-1946 (Radikal Modernleşme); 3. 1945-1980 (Populist Modernleşme); 4. 1980- (Modernleşmenin Krizi) biçiminde tarihlenmiş ve adlandırılmıştı. Benzeri bir dönemleme ve adlandırma için bkz. Tekeli,İ.(1998), "Bir Modernleşme Projesi Olarak Türkiye'de Kent Planlaması", Bozdoğan,S., Kasaba,R. (ed.) Türkiye'de Modernleşme ve Ulusal Kimlik içinde, s.136-152, Tarih Vakfı Yayını. Süreci 10-15 yıllık dönemler halinde sınıflandıran bir diğer kaynak için bkz.: Sey,Y.(1985), "Cumhuriyet Döneminde Toplu Konut Sorunu" maddesi, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi içinde s.2375-2384, İletişim Yay., İstanbul.
13Burada kamusal-özel (public-privat) ayrımı, mülkiyet hukuku ve tasarruf hakları açısından değil, yaşamın örgütlenmesi ve kullanım biçimi açısından yapılmıştır. Dolayısıyla fabrika, ofis, mağaza gibi mekanlar, mülkiyetleri ve tasarruf hakları özel şahıslarda ya da ortaklıklarda olduğunda dahi, "kamusal alan" tarafında yer almaktadırlar. Çünkü bu mekanlar, tanımları gereği ancak sahiplerinin dışındakilerce de kullanıldıklarında işlevlerini yerine getirebilmektedirler.
141980'lerle birlikte tüm dünyada yaygınlaşan "özelleştirme" eğilimleri aslında, daha önce kamu kuruluşları tarafından yönlendirilen, dolayısıyla da piyasanın işleyiş mekanizmalarının kısmen dışında kalan sosyal hizmet işlevlerinin de piyasanın dolaşım alanına doğru çekilmesi, dolayısıyla da piyasanın hareket alanının genişlemesi eğiliminden başka bir şey değildir. Ancak bu eğilimin önde gelen savunucuları bile (en azından "şimdilik") sağlık ve eğitim hizmetlerinin bu işleyişin dışında tutulması gerektiği konusunda fikirbirliğine varmış gözüküyorlar.
15Konut çevrelerinin ağırlıkla özel girişim tarafından gerçekleştirildiği savı akla hemen Avrupa'nın erken sanayileşmiş ülkelerinde 1920-1975 arasında devlet ve sivil kamu kuruluşlarınca inşa edilmiş olan sosyal konut stokunu getirecektir. Ancak uzun perspektifli tarihsel bir bakış kamu kurumlarının konut piyasasına yaptığı bu müdahalenin, kendi kendini regüle edemeyen ve çözülemeyen sosyal sorunlara kaynaklık eden bir piyasayı rayına oturtma yönündeki geçici bir müdahale olduğunu göstermektedir. Bilgin,İ., (1992), Konut Üretiminin Karşılaştırmalı Analizi, YTÜ Yay., İstanbul. Ayrıca, tüketim kalıplarının değişmesi ve kitleselleşmesi açısından kritik bir ürün olan konuta yapılan kamu yatırımları sadece konut piyasasını değil, piyasanın tümünü regüle etmek ve istikrara kavuşturmak açısından da önem taşıyordu. Konutun bu özellikleri açısından son yüzyıl içinde geçirdiği değişimi İngiltere örneği üzerinden inceleyen ayrıntılı bir çalışma için bkz. Kaçel,E.,(1998), İngiltere'de Konut Standartlarının Değişen Bağlamı: Tudor Walters Raporu'ndan 2000 Homes Projesine, YTÜ Yay., İstanbul.
16Örneğin geçen yüzyılın Avrupa şehirlerinde bir yandan eski surların yer aldığı bölge yeni bir kamu yapıları kuşağı olarak "design" edilirken, şehrin imarlı alanlarında yeni akslar açılmış ve bu operasyon sırasında yıkılan ortaçağ dokusunun yerini yeni normlarla inşa edilen bir imar düzeni almış, altyapı şebekeleri ve metro bu akslarla bütünleştirilirken yeni mağazalar da bu ana aksların üzerinde yer seçmiş, öte yandan şehrin dışındaki ucuz arazilerde manifaktür ve sanayi kompleksleri oluşmaya başlamış, bunların çeperlerinde kitlesel olarak inşa edilen ucuz konut mahalleleri gelişmiştir vb. Dolayısıyla kamu ve özel girişimlerinin, birbirlerinin nedeni ve/veya sonucu oldukları, birbirlerini koşulladıkları, çoğalttıkları topyekün bir dönüşüm söz konusudur.
17İstanbul'un 19. yüzyıl sonrası geçirdiği dönüşümü bu bağlamda betimleyen bir kaynak için bkz.: Bilgin,İ., (1995), "Modernizmin ?ehirdeki İzleri"; Defter 23,Bahar 1995,s.85-103. Ayrıca: Tekeli,İ.(1996), "19.Yüzyılda İstanbul Metropolitan Alanının Dönüşümü", Dumont,P., Georgeon,F. (ed.), Modernleşme Sürecinde Osmanlı Kentleri içinde, s.19-30, Tarih Vakfı Yay., İstanbul.
1819. yüzyıldaki devlet eliyle modernleştirmenin tipik örneği olarak Ahmet Vefik Paşa'nın 1855 yangınından sonra Bursa'da gerçekleştirdiği imar operasyonlarını (kentiçi sirkülasyon ağının yenilenmesi ve açık uçlu hale getirilmesi ile rüşdiye, idadi, hükümet konağı, otel, depo, hastane, tiyatro, belediye, posta binası gibi yeni kamu binalarının yapılması) sergileyen bir kaynak için bkz.: Saint-Laurent,B.(1996), "Bir Tiyatro Amatörü: Ahmed Vefik Paşa ve 19. Yüzyılın Son Çeyreğinde Bursa'nın Yeniden Biçimlenmesi", Dumont,P., Georgeon,F. (ed.), Modernleşme Sürecinde Osmanlı Kentleri içinde, s.79-98, Tarih Vakfı Yay., İstanbul.
1919. Yüzyıl Osmanlı Liman kentlerini konu eden özgün bir kaynak için bkz.: Keyder,Ç., Özveren,Y.E., Quataert,D.(ed.),(1994), Doğu Akdeniz'de Liman Kentleri, Tarih Vakfı Yay., İstanbul. Aynı kaynağın editörlerince yazılan ve çerçeve makale niteliğindeki "Osmanlı İmparatorluğu'nda Liman Kentleri: Bazı Kuramsal ve Tarihsel Perspektifler" başlıklı çalışma (s.121-157) hareketliliğin merkezi olan bu kentleri, ticari ve sınai faaliyetleri, sınıfsal ve etnik kompozisyonları, demografik eğilimleri ve yarattıkları hareketlilik ve dönüşüm potansiyelleri açısılarından bütünlüklü olarak ele almaktadır.
20Londra, Hamburg, Paris gibi toplumsal hareketliliğin alt-üst edici enerjisiyle yüzleşmiş metropollerde yangın gibi bir afet, demiryolu hattı geçmesi gibi teknik bir proje ya da sağlık yasaları ile temellendirilen bir sıhhileştirme operasyonu, sermayenin hızla o bölgeye çekilmesini beraberinde getiriyor, bunun sonucunda da bölge kısa zamanda tümüyle, yeni imar formatları uyarınca çehre değiştiriyordu. Yani doğal, teknik veya toplmsal bir gerekçeyle -kimi zaman da bahaneyle- boşalan bir alan hemen girişimcilerce, yani "paranın hareketiyle" dolduruluyordu. Bu süreci, Londra ve Hamburg şehirlerini karşılaştırarak inceleyen bir kaynak için bkz. Schubert,D.,(1997), Stadterneuerung in London und Hamburg: Eine Stadtbaugeschichte zwischen Modernisierung und Disziplinierung; Vieweg Verlag, Braunschweig/Wiesbaden. Oysa Anadolu'nun en hareketli şehri olan İstanbul'da bir yangın yerinin dolması uzun süreler alıyor, yeniden yapıldığında da kagir yapının daha pahalı olması nedeniyle, yükselme izni daha az olan ahşap yapı yapılmaya razı olunabiliyordu. Osmanlı'da, Avrupa'nın modernleşen kentlerindeki birleşik etkilerle topyekün yenilenmeye en fazla yatkın olan bölge, Sirkeci-Galata liman bölgesinin hinterland'ında gelişen Pera idi. Limanda yoğunlaşan ticari ve mali işlerle meşgul olan yeni orta sınıfla elçiliklerde çalışanların ikametgahı ve gündelik kamusal yaşam alanı olan bu bölgedeki imar hareketliliği, kamu girişimlerini ve özel girişimin liman mahallindeki yatırımlarını aşan bir boyutta idi. Pera'nın gelişimi ve A.Ulbicini gibi bu bölgeyi batı şehirleriyle kıyaslayarak "sönük" bulan bir gazetecinin eleştirisi için bkz.: Akın,N., (1998), 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Galata ve Pera, s.40 ve 52-53, Literatür Yay., İstanbul.
21Modernleşme süreci genellikle dışa doğru açılma eğilimleriyle, fiziki anlamdaki sınırların zorlanmasıyla, evrensel ölçekteki homojenleşme eğilimleriyle açıklanır. Bu yanlış da değildir. Ancak önce merkantilizmin, ardından da uluslaşmanın ve ulus-devletleşmenin modernleşme tarihine eşlik eden "vazgeçilmez" standartlar olduğunu unutmamak kaydıyla. bkz.: Anderson,B.,(1995), Hayali Cemaatler: Milliyetçiliğin Kökenleri ve Yayılması, Metis Yay., İstanbul. Modernleşmeye tarihi boyunca eşlik etmiş olan bu eğilim onun aydınlanmacı ve dışa dönük iddialarının öteki yüzüdür. Bu durumda, Osmanlı İmparatorluğu gibi, daha sonra içinden bir çok ulus-devlet türeyecek olan (ki en sonuncusu da Türkiye Cumhuriyeti'dir) kozmopolit bir bünyenin modernleşmesinin kaçınılmaz öteki yüzü de milliyetçileşme ve onu besleyecek "milli" gelenekler icat edilme sürecidir. Milli mimari gelenekler icat etme eğilimi de bu sürecin kaçınılmaz bir parçası olmuştur bütün dünyada. Bunun 19. yüzyıl Osmanlı'sında ki tezahürleri için bkz.: Tanyeli,U., (1996), "Anadolu'da Bizans, Osmanlı Öncesi ve Osmanlı Dönemlerinde Yerleşme ve Barınma Düzeni", Tarihten Günümüze Anadolu'da Konut ve Yerleşme içinde (s.405-471), s.466-467, Tarih Vakfı Yay., İstanbul.
22"Homojen", aynı para birimiyle, aynı ticari hukukla işleyen, aynı tüketici havuzundan beslenen pazar anlamındadır.
23İki Dünya Savaşı arası uluslararası bağlamla ilişkili olan bu hareketsizliğin nedenleri için bkz.: Bilgin,İ.,(1996), s.476-480.
24Özellikle 1930'larda, nüfusu 2000'e kadar olan kasaba ölçeğindeki yerleşmeleri bile kapsayacak yaygınlıkta imar planları yaptırılmıştır. İmar planlarının bu yaygınlıkta yapılması yerleşmelerin iç dinamiğinin talebinden çok, ulus-devletin evrensel ve homojenleştirici etkilerini yaygınlaştırma isteğinin sonucudur. Bu dönemde yaptırılan imar planlarının dökümü için bkz. Tekeli,İ.(1980), "Türkiye'de Kent Planlamasının Tarihsel Kökleri", Türkiye'de İmar Planlaması içinde, s.8-112, ODTÜ Yay., Ankara.
251930'larda gelişmeye başlayan ve açık uçlu ada-parsel düzeni anlamına gelen modern imar dokusu ile bunlar tarafından kuşatılan geleneksel imar düzenini bir çok küçük ve orta ölçekli Anadolu kenti örneği üzerinden karşılaştırarak inceleyen bir kaynak için bkz.: Aru,K.A.,(1998), Türk Kenti, YEM Yay., İstanbul.
26Dönemin modern yaşama sembolleri ve stilleri ile kurulan ilişkiyi tartışan bir makale için bkz.: Bozdoğan,S., (1996), "Modern Yaşamak: Erken Cumhuriyet Kültüründe Kübik Ev", Tarihten Günümüze Anadolu'da Konut ve Yerleşme içinde, s.313-328, Tarih Vakfı Yay., İstanbul.
27Halkevleri ve Köy Enstitüleri gibi erken Cumhuriyet dönemi kurumlarının mimarileri, kapsamlı bir biçimde ilk kez son yıllarda yeni nesil akademisyenlerce konu edilmeye başlanmışlardır. Halkevleri örneği için bkz.: Gurallar Yeşilkaya,N.,(1997), İdeoloji Mimarlık İlişkisi ve Türkiye'de Halkevi Binaları, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara . Köy Enstitüleri de Gazi Üniversitesi Ar.Gör.'lerinden Yıldız Keskin tarafından, Prof.Atilla Yücel yönetimindeki bir doktora tezi kapsamında incelenmektedir.
28Planın, dönemin uluslararası planlama eğilimleri içindeki konumunu yorumlayan bir kaynak için bkz.: Bilgin,İ,(1997), "Planlı ?ehir"; Arredamento Dekorasyon, Şubat 1997.
29Balolar, danslar, şehir kulübü görüntüleri çok tipiktir. Bilge Friedhaendler'in İstanbul Galeri Nev'de Mayıs 1998'de açtığı "Hatırlamayı Hatırla" sergisinde yer alan Sivasta'ki piknik fotoğrafı gibi belgeler ise, bu hat üzerindeki modern hayatın kentsel seramonilerin dışına taştığını ve özel gündelik yaşama sindiğini göstermektedir.
30Buradaki çok katlı ikiliği modernleşenlerle modernleşemeyenler ekseninde tartışan, ayrıca temsil ettikleri mekanlar üzerinden ve 1950'ler sonrasındaki dönüşüme de taşıyarak yorumlayan ilginç bir makale için bkz.: Baydar Nalbantoğlu,G.,(1998), "Sessiz Direnişler ya da Türkiye ile Mimari Yüzleşmeler", Bozdoğan,S., Kasaba,R. (ed.) Türkiye'de Modernleşme ve Ulusal Kimlik içinde, s.153-167, Tarih Vakfı Yayını, İstanbul.
311996'da Habitat II sırasında Darphane'de açılan "Anadolu'da Konut ve Yerleşme Sergisi"nde, Anadolu'nun 19. yüzyıl sonrası ortaya çıkan modern konut formlarıyla (sıra-ev, apartman, ada ölçeğinde apartman, banliyö konutu) başından itibaren tanıştığı vurgulanmıştı: Bilgin,İ,(1996), "Anadolu'da Modernleşme Sürecinde Konut ve Yerleşme", Tarihten Günümüze Anadolu'da Konut ve Yerleşme içinde, s.474-476, Tarih Vakfı Yay., İstanbul.
32Kuşkusuz Anadolu spekülasyonla ilk kez Ankara'da tanışmamıştı. Tütüncü Mehmet Efendi'nin Göztepe'de yaptığı türden developer'lik faaliyetleri özellikle liman kentlerinin hareketliliği içinde ortaya çıkabiliyordu. bkz.: Yücel,A.(1996), "İstanbul'da 19. Yüzyılın Kentsel Konut Biçimleri", Tarihten Günümüze Anadolu'da Konut ve Yerleşme içinde, s.298-312, Tarih Vakfı Yay., İstanbul. Ancak bunların hepsi kısmi nitelikteydi, yani şehrin belirli "gözde" yerlerini kapsıyordu. Kendisi kamusal bir proje olan Ankara ise, paradoksal bir biçimde, spekülasyonun şehrin gelişmesi üzerinde etkin olacak kadar yayıldığı ve daha da önemlisi kalıcı bir mekanizma olarak yerleşeceği ilk şehirdi. Ankara'nın imar tarihini kompleks bir bütün olarak anlatan, türünün klasiği olmuş bir kaynak için bkz.: ?enyapılı,T.(1985), Ankara Kentinde Gecekondunun Gelişimi 1923-1960, Kent-Koop Yay., Ankara.
33Yap-satçılık, gecekondu üretimi, kooperatif üretimi şeklinde kümelenen bu sunum biçimlerinin temel özellikleri, imkanları ve sınırları, geniş bir kaynak listesine başvurularak Habitat II Türkiye Ulusal Raporu ve Eylem Planı (1996) içinde sergilenmişti.
34İzlediğim kadarıyla, Türkiye'nin kapitalistleşmesine ve modernleşmesine damgasını vuran ve rengini veren bir olgu olarak küçük ölçekli mülkiyet ve girişimcilik dokusunun altını çizen ve yakın dönem tarihsel kökleriyle birlikte üzerinde sistematik olarak duran araştırmacı Çağlar Keyder'dir. Keyder,Ç,(1989), Türkiye'de Devlet ve Sınıflar, İletişim Yay., İstanbul. ve Keyder,Ç.,(1983), "Small Peasent Ownership in Türkey: Historical Formation and Present Structure", Review, VII, Yaz, s. 53-107. Tarım toprakları üzerindeki bu küçük mülkiyet dokusu ekonomik birikimlerin dağılımı ve değerlendirilmesi üzerinde de etkili olmakta, bu nitelikteki birikimleri çekecek şekilde örgütlenmiş konut piyasasına kaymasına elverişli bir zemin oluşturmaktadır.
35Türkiye sınırları içinde, imarla ilgili bir iş hakkında, şu ifadeye şahit olmamış çok az kimse kalmıştır artık herhalde:"Halledilemeyecek iş yoktur abi!". "Halledilemeyecek" bazi işlerin kalması, kurumsal özerkleşmenin ifadesidir.
36Aktaran: Güvenç,M.(1998), "Emlak Eytam Bankası: 1926-46", Emlak Bankası: Kuruluşu-Dünü-Bugünü içinde (Tarih Vakfı tarafından yayına hazırlanmakta olan Emlak Bankası kurum tarihi.)
37Arkitekt gibi meslek dergilerinde çıkan makaleler ile üretilen ve gerçekleştirilen bir çok proje, dönemin modernist angajmanının ardındaki zincirleme mantığın ve ihtiyacın meslek çevrelerince de farkında olunduğunun kanıtıdır. Girişim ölçeği ve şantiye yönetimi, tipleşme, rasyonelleşme, hafif prefabrikasyon, servis hacimlerinin ve donatının belirleyiciliği, yerleşmeden mobilyaya bütünsel tasarım, ucuz arsa-gevşek yerleşme denklemi gibi yüzyılın ilk yarısına damgasını vuran modernist temalar, batıdakine benzer içeriklerle dile getirilmekte, hatta uygulanmaktaydı.
38Batı deneyimi, bunun da kararsız bir denge olduğunu ve her bağlamda yeniden tanımlanan ve örgütlenen bir söylem katmanlaşmasına yol açtığını göstermektedir.
39Bu durumu açıklamak için sık başvurulan bir argüman, meclislerde "çıkar gruplarını" temsil eden üyelerin varlığıdır. Ancak gerek TBMM'de, gerekse de yerel meclislerde yerel patronaj ağlarını temsil etmeyen elitler -sayıları artık iyice azalsa da- her zaman bulunmuş, hatta sesleri çoğunlukla diğerlerinden daha çok duyulmuştur. Sorun bu elitin temsil ettiği, edebileceği teknik içerikli ve dünya deneyiminin içinden geçmiş söylemin, piyasanın işleyişi içindeki herhangi bir eğilimde karşılığını bulmaması, buna karşılık diğerlerinin temsil ettiği patronaj ağlarının işlerliklerini vargüçleriyle korumasıdır.
40Bu noktada Türkiye'deki konut literatüründe paradigma değiştirici bir kaynağa değinmek gerekiyor: Tekeli,İ.(1982), "Türkiye'de Konut Sorununun Davranışsal Nitelikleri ve Konut Kesiminde Bunalım", Konut 81 içinde, s.57-101, Kent-Koop Yay., Ankara. Tekeli bu makalesinde sofistike konular içinde boğulmuş konut külliyatının ilgilenmeyi aklına getirmediği iki "basit" konuyu gündeme getiriyor: Birincisi, Türkiye'de gerçekten konut açığı var mıdır? Yalın bir hesapla konut açığı değil, fazlası olduğu ortaya çıkıyor. Böylece konut açığı üzerine inşa edilmiş bir dağarcık anlamını kaybediyor ve bu konut fazlasını toplumun ne yaptığı ile ilgili ciddi bir araştırma alanı açılıyor. Gündeme getirdiği ikinci konu, toplumun bu konut fazlasını yaratacak kapasiteyi nasıl oluşturduğu? Bunu anlamak için de, kendi etik tercihlerinin sansürünü araya sokmadan, piyasa içinde işlev kazanmış farklı aktör gruplarının imar süreci içende hangi rolleri üstlendiklerine bakıyor. Her iki yalın soruyu da mümkün kılan, ahlakçı aydın pozisyonunun perdelediği bir merakı harekete geçirmek oluyor: "Benim tercihlerimden, değerlerimden, kabullerimden bağımsız olarak toplumda neler oluyor, mekanizmalar nasıl işliyor?" Böyle bakıldığında, o zamana kadar sadece gayrı meşru gözüken -veya tersine mistifiye edilen-aktörlerin başka özellikleri de seçilmeye başlanıyor. Örneğin gecekondunun tepeden inme bir işgal değil, tanımlı bir silsile içinde gerçekleşen bir sunum biçimi olduğu, ya da tam tersine romantizmi besleyen dayanışmacı özelliğinin zorunlu ancak geçici bir uğrak olduğu, buraların -"ahlaksızlık" değil- yapılanma tarzları gereği kentlerin diğer bölgelerine benzeme eğilimi taşıdıkları berrak bir biçimde ortaya çıkıyor.
Olgusal bilgiye dayanmadan yaygınlaşmış bir diğer kanaat de, kentlerdeki fiziki görünümün yarattığı kaotik izlenimin toplumsal dokuya da yansıdığıdır. Oysa M.Güvenç ve O.Işık'ın 1996 ve 1997 yıllarının Toplum ve Bilim dergilerinde yayınlanan makaleleri, kaotik görüntünün ardında mülk sahipliği ve çalışılan iş parametreleri tarafından belirlenen düzenli bir ikamet dağılımına işaret ediyordu.
41Emlakçıların, müteahhitlerin, kooperatifçilerin, taşeronların, belediye bürokrasisinin ve kısmen de daha büyük ölçekli sermayenin yeni tarzdaki biraraya gelişleriyle son yıllarda ortaya çıkan devasa bir yerleşme alanı olan Beylikdüzü'nün gelişmesini konu eden bir çalışma için bkz.: Kaçel,E., Çınar,C.(1998), "Changing Dynamics of the Housing Market: The Istanbul Case", Abrantes,V., Ural,O.(ed.) Housing: an Heritage for the Future (Proceedings of the XXV. IAHS World Housing Congress) içinde, s.370-379, Porto.
42İstanbul Sirkeci'de, Karaköy'de, Pera'da bu yüzyılın başında modern ofis binası olarak inşa edilmiş erken örnekler, uluslararası ofis formatlarına, kurgularına ve normlarına 1950-80 arasında yapılanlara oranla daha fazla uyuyorlardı.