Toplu konut konusu her şeyden önce bir yerleşme terbiyesine, bir yerleşme kültürüne işaret eder: bir yere yerleşmek, bir yeri kaplamak anlamına gelir. Dolayısıyla da nesnelerin kendilerinden ziyade onlar arasındaki ilişki önceliklidir. Birimler, örüntü içindeki yerleriyle, konumlarıyla, koordinatlarıyla tanımlanırlar; kendi başlarına değil, ötekine göre konumlarıyla varolurlar...
Tarif genelleştikçe zaman ve mekan içinde yayılıyor. Bu söylediklerimiz tarihteki bütün yerleşme biçimleri için, bütün şehirler, bütün köyler, bütün manastır, külliye ve benzeri kompleksler için geçerli değil mi? O halde her yeri ve her zamanı kaplayan bütün tanımlarda olduğu gibi sınır çekmek gerekiyor. Günümüzün toplu konut yerleşmelerini tarihin diğer yerleşme türlerinden ayırdeden konvansiyonlar, parametreler nelerdir? Bugün anladığımız anlamıyla toplu konut olgusunu ortaya çıkaran kopuş, hangi tarihsel kırılma noktalarının ürünü olarak meydana gelmiştir? Yine bugün sorunsallaştırılan biçimiyle "toplu konut" olgusu kendi içinde ne türden kırılmalara, değişimlere uğramıştır; ne türden sorunların, tartışmaların, paradigmaların ortaya çıkmasına kaynaklık etmiş ve bu perspektif içinde kendini nasıl kurmuştur?

Yanıtlamaya çalışalım: Sadece kavramı oluşturan sözcükler bile yeterince ipucu veriyor: yerleşme zaman içinde oluşmak, serpilip gelişmek yerine başından tasarlanmış tek bir projenin ürünü olacaktır, bir ("toplu"); yerleşme bir sosyal işleve, ikâmet ve barınma işlevine odaklanmış olacaktır, iki ("konut"); ikisinin birlikteliği istisnai durumların, tek sefere özgü ihtiyaçların ifadesi olmayıp, genişleyerek yeniden üretilen standardize bir talep biçiminin karşılığı olacaktır, üç (belirli bir toplumsal pratiğin kavramsal karşılığı olarak "toplu konut").

Her üçü de yerleşme pratiğinin doğası olarak bildiklerimizi tersine çeviren aykırılıklar: tek bir projenin ürünü olarak kurulma yerleşme üretiminin farklı toplumsal vektörlerin bileşeni olarak ortaya çıkmasından, belirli bir sosyal işleve odaklanma ise yerleşme tüketiminin holistik karakterinden uzaklaşmak demek. Olağanüstü hallerde ortaya çıkmaları beklenebilecek bu istisnaların biraraya gelmeleri, üstelik de düzenli olarak yeniden üretilmeleri modern dünyanın paradoksal alışkanlıklarından biri olarak karşımıza çıkıyor. Modern dünya, bünyesine sinmiş bu alışkanlığından ne vazgeçebiliyor, ne de onu hakkıyla içine sindirebiliyor; ona ne tam olarak alışabiliyor, ne de ondan vazgeçebiliyor. "Toplu konut" bu nedenle çağımızın kronik problematiklerinden biridir.

Toplu konut deyince aklımıza gelen temel özelliklerin ortaya çıkmalarının ve bitişerek bir norm haline gelmelerinin ayrı ayrı tarihleri var. Birincisinden başlayalım: Başta şehirler olmak üzere bütün yerleşme biçimlerinin ortak özellikleri zaman içinde oluşmalarıdır. Yani kişilerin, kuşaklarn, sınıfların çıkarlarına, projeksiyonlarına, tasarılarına indirgenememeleri, bunların zaman içindeki yanyana gelmelerinden, üstüste yığılmalarından oluşan arakesitler toplamı oluşlarıdır insan yerleşmelerinin ortak tarihsel özellikleri. Akla hemen Miletos ve Priene gibi Helenistik, Trier gibi Roma kolonileriyle Raststatt, Karlsruhe, Mannheim, Petersburg, Versailles, gibi Barok şehirler gelecek: gelişme öyküleri değilse bile kuruluşları bu tanıma uymayan, bir iktidar iradesinin başı sonu belli bir projesi uyarınca kurulmuş şehirler. Şu bildik ızgara planlar ile belirli bir merkeze odaklanmış geometrik kurgular. Sadece kurgularının değil, ortaya çıktıkları dönemlerin de belirgin ortak özellikleri var: Birkaç yüzyıla yayılan ve tarihe damgasını vuran siyasal merkezileşme eğilimlerine denk düşüyor bu yerleşme serilerinin kurulmaları.
Birinci gruptaki şehirlerin Akdeniz'e yayılan İmparatorluklar, ikincilerin ise Avrupa coğrafyasından dünyaya yayılacak Mutlakiyetçi yönetim formatları tarafından belirlenen hikayelerinden söz edilebilir. Bir de Rönesans'ın ideal şehirleri var: Scamozzi'nin Palmanova'sı (16.yy.'ın sonu) dışında seri halde üretilmelerini geç 17. ve 18. yüzyılların Barok merkezileşme eğilimlerine borçlu olan idealler. Amsterdam'ı 1609'da yapılan plan uyarınca 50 yıl içinde üç kat büyüten 3-kanal projesi ise rönesans idealleri ile bunların merkezi otorite ifadesine dönüşmeleri arasındaki pragmatik bir ara istasyon gibidir: Şehre davet edilen ve Amsterdam'ı dünyanın merkezi haline getirecek olan tüccar nüfusu yerleştirmek için şehri üç kuşak halinde saran bu kanal ve yol örüntüsü, modern tarihin projesine en sadık ve en tamamlanmış imar operasyonlarından biridir.
Bütünsel bir projenin ürünü olmak bakımından modern yerleşme kültürüne iz bırakmış olan bu örnekler belirgin bir hedef doğrultusunda kurulmuş olsalar da, bir şehrin taşıyabileceği işlevlerin tümünü birden kapsamak gibi bir özelliğe sahiplerdi. Dolayısıyla kendi içinde tamamlanmış ve bütünsel bir bünyeye sahiplerdi. Hem bütünsel bir projeyle yapılmış, hem de barınma işlevine odaklanmış yerleşmelerin ortaya çıkması için ise 18. yüzyılı beklemek gerekecektir. Augsburg'da Jacob Fugger'in 1519'da işçileri için yaptırmış olduğu 53 ikiz evden oluşan yerleşme; P.le Muet'nin 1647'de çizdiği sıra-ev modeli örnek alınarak geliştirilmiş olan Paris'teki Place Dauphine konut dizisi, B.Neumann'ın 18.yy.'ın başında Würzburg'da 7 tüccar aile için tasarladığı blok türünden mimarlık literatürüne geçmiş örnekler, modern yerleşme kültürü üzerinde kayda değer izler bırakmayan bölük-pörçük görüngüler olarak değerlendirilebilirler. Tasarlanmış konut yerleşmelerinin tekrarlanan normlara dönüşmeye başlamaları için 18. yüzyıl İngilteresi'ne bakmak gerekecektir.

 
Inigo Jones'un 1630'da Bedford Dükü için tasarladığı Covent Garden, 1750'lerden itibaren yüz yıl boyunca Londra'nın batısına damgasını vuracak olan yerleşme modelinin, "Londra Square"lerinin prototipi oldu: "Şık batı"da bu modeli izleyen Bloomsbury Estate (1748 sonrası), Portland Place (1774 sonrası), Bedford Park (1775 sonrası), Foundling Hospital Estate (1793 sonrası), Belgravia (1825 sonrası), Somers Town Estate (1826 sonrası), Tyburnia (1829 sonrası) ve diğerleri şehrin dışına çıkabilme ayrıcalığına sahip olan yeni orta ve üst-orta tabakalar için büyük arazi sahibi soylularca planlanmış ve müteahhitlerce sokaklar halinde inşa edilmiş iri spekülatif girişimlerdi. Diziler halinde üretilen evler 1666 yangını sonrası çıkan Londra İmar Yasası'nın tarifiyle birer prototipe dönüşmüş olan 4 sıra-ev tipinin tekrarlarından oluşuyor, bu evlerin en prestijlileri de yerleşmenin ortasındaki "square"in kıyısına diziliyordu. İngiltere'nin sembolü haline gelmiş olan bu "terrace" evler isimlerini, parseller yerine toplu halde inşa edilmelerinin avantajıyla "teraslanarak", yani önlerindeki cadde ve karşılarındaki sırayla birlikte topluca hafredilerek inşa edilmeye başlanmalarından alıyorlardı. Bu yerleşme formatı sadece Londra'nın dış mahallelerinde değil, yeni orta sınıfın termal sayfiye olarak kullandığı Bath'da da John Wood, John Palmer gibi mimarlarca tasarlanarak yeniden-üretilecekti.

Ancak yeni konut ihtiyacının asıl niceliğini yeni orta sınıftan ziyade, kırlardan büyük şehirlere ve Kuzeybatı Avrupa'daki Fransa-Almanya-Belçika üçgeni içinde kalan maden ocaklarına göçen ücretli işçi sınıfı belirliyordu. Büyük şehirlerin dışındaki bölgelere göçenlerin yeni konut ihtiyacı, mevcut şehirlerarası yolların kenarındaki ucuz arsalarda yanyana dizilen ve kırsal konut geleneğinin yoksullaşmış çeşitlemeleri olan ucuz "cottage"lar aracılığıyla gideriliyordu. Bu 1-2 katlı "cottage" serileri standardize edilmiş odaların yanyana ve üstüste sıralanmasıyla oluşuyor, servis hacimleri binaların dışında yer alıyordu. Daha büyük ölçekli işletmeler ise işçilerini birarada tutmak ve disipline endüstri cemaatler oluşturmak için şehirlerin dışındaki fabrikalarıyla birlikte büyük yerleşmeler inşa ediyorlardı.

Bu şirket şehirlerinin ilk iddialı örneği Ledoux'nun 1770'lerde tasarladığı Chaux yerleşmesi; erken dönem en iri örneği de B.Renard tarafından Belçika sınırları içinde 1820'lerde yapılan ve elips biçimindeki dev üretim kompleksinin çevresine dizilmiş 425 sıra-ev biriminden oluşan Grand Hornu yerleşmesiydi. Her ikisinde de Mutlakiyetçi pratik tarafından çeşitlendirilmiş rönesans sonrasının geometrik şehir idealarının izleri belirgindir. Aydınlanma düşünürü Jeremy Bentham'ın daha 1797'de tasarladığı "Industry House" projesi bu ideaları tarihsel referanslarından uzaklaştırıp olabileceği en soyut modele doğru çekmekle, en az yüz yıl sonra gündeme gelecek temaların öncülüğünü yapmış oluyordu.

İngiltere'nin öncü fabrikatörlerinden Colonel Ackroyd'un Copley (1853) ve Ackroyden'i (1861) ile Titus Salt'ın Saltaire (1851) yerleşmesi ise bu türden optik iddialar taşımayıp, 19.yy. şehir örüntülerini gevşeterek fragmanlar halinde yerleşmelerine taşıyorlardı. Bournville ve Port Sunlight gibi 19.yy.'ın geç örnekleri (1880'ler) ise yerel ve kırsal angajmanlarıyla yüzyıl sonunun bahçe-şehir hareketinin habercisi oluyorlardı. 19.yy.'ın ikinci yarısında Ruhr Havzası'nda yaptırdığı 50.000 civarında lojman birimiyle Avrupa'nın başlıca gayri menkul stokcusu olan Alfred Krupp'un yerleşmelerinde de Cronenberg gibi erken örneklerden Altenhof gibi geç örneklere doğru modelin şehirden kıra ve güncelden nostaljiye kaydığını gözlemek mümkün.
Elsass bölgesindeki tekstil fabrikatörlerinin hem aralarında korporasyon kurarak, hem de devletten sübvansiyon alarak kurdukları ve 1852'den sonra aşamalı olarak inşa ettikleri Mülhausen yerleşmesi ise modern örgütlenme ve finans biçimlerini deneyen ilk büyük girişim olmasıyla 19.yy.'ın ilgi odaklarından biri olmuştur. Bir de ütopyalar var: Robert Owen'in ve Charles Fourier'in sosyal ütopyalarına eşlik eden yerleşme tasarıları verimlilik ve rasyonalite yerine adaleti ve dayanışmayı ön plana çıkarma iddiasındaydılar. Bir Fourierist olan André Godin'in Fransa'nın kuzeyindeki Guise kasabasının kıyısında 1860-90 yılları arasında inşa ettiği Familistère, 19.yy.'ın eksiksiz ve tasarlandığı gibi inşa edilmiş tek bütünsel ütopik yerleşmesidir. Yerleşmeyi domine eden iri konut blokları Versailles, Louvre, Palais Royal gibi sarayları model alıyorlar, onların sosyalleşme, halkın saraylarına dönüşme kapasitelerini kanıtlama iddiasını taşıyorlardı.

19.yy.'da ortaya çıkan yeni kitlesel konut ihtiyacı büyük şehirlerde yoğunlaşmıştı. Oysa verdiğimiz örnekler hep şehir dışı endüstri bölgelerinden. Çünkü bu dönemde şehirlerdeki ihtiyaç büyük oranda parsel ölçeğindeki küçük üretim tarafından karşılanıyor, düşük gelir grubuna yönelik yeni yerleşme modellerini uygulamak için şehir dışına çıkmak gerekiyordu. Dolayısıyla erken endüstrileşme dönemi olarak adlandırılan 19.yy.'da realiteyle idealler şehirle şehir dışı arasında bölünmüş oluyordu. Öncülüğü yine İngiltere'de olmak üzere, şehirlerde gerçekleştirilmiş bazı istisnai uygulamalar da söz konusuydu.
Bunlar, içinde bulundukları döneme ve şehirlere damgalarını vurmamış olsalar da, modern küçük konut modellerine ve bunların kümelenmelerine öncülük etmeleri bakımından önem taşırlar. İngiliz mimar Henry Roberts'in Londra'nın merkezinde Society for Improving the Condition of the Labouring Classes ve Improved Industrial Dwellings Company için 1850, 1870 ve 1872'de tasarladığı büyük bloklar, minimum birim konut alanına getirilen tesisat donatısı çözümleri ile havalandırma ve ışıklandırma çözümleri açısından düşük gelirlilere yönelik toplu konutlara yenilikler getiriyordu. Yine İngiliz mimar Henry Darbishire'ın Londra'nın en büyük kiralık konut firmalarından Peabody Trustees için 1860-1880 yılları arasında tasarladığı bloklar ve yerleşmeler de 19.yy. yerleşme kültürüne referans teşkil etmesi bakımından kayda değer denemeler niteliğindeydi.

18.yy.'ın sonundan itibaren örnekler çoğalıyor, yayılıyor ve çeşitleniyor; birarada konut tasarlamanın, üretmenin, dahası barınma işlevine odaklanmış yerleşme normlarının, dolayısıyla kültürünün oluşmaya başladığı anlaşılıyor. Ancak yine de bütün bu örneklerin ve normların 20.yy.'ın başında hala konut sektörü içinde kısmi bir yer tuttuğunu ve yapı endüstrisinin yönünü çevirecek güçten yoksun olduğunu unutmamak gerekiyor. 19.yy.'da erken endüstrileşmiş coğrafyaları saran büyük inşaat hamlesi hala yapı yapma alışkanlıklarına eşik atlatacak, yerleşmenin bütününü bir proje normu haline getirecek kapasitelere sahip değildi.
20.yy.'ın ilk çeyreğinde güçlenen ve ikinci yarısında yapılı çevrelere damgasını vuran bir kırılma bu eşiği aşırttı ve yerleşmelerin bir bütün olarak geliştirilmesini, tasarlanmasını ve üretilmesini tekil örnekler olmaktan çıkartıp, bir standart haline getirdi. Tek tek konutların ya da binaların değil, bir bütün olarak yerleşmenin kendisinin düzenli bir arzın ve talebin konusu haline gelmesi, başta yaptığımız tanımın üçüncü ve son kademesine getiriyor bizi. Toplu konutu modern bir norm haline getiren bu kırılma, şehirlerin fiziki bünyesinin kenetlenmiş bir bütünlük olma zorunluluğundan kurtulması, birbirlerinden kopuk parçalardan oluşmaya başlamasıdır. Bu durumda şehri oluşturan parçaların birbirlerine ilişki örüntüleriyle bağlı olmaları yeterli olacak, parçaların ayrıca fiziki olarak da birbirlerine değmeleri, kenetlenmeleri, bağlanmaları gerekmeyecektir. Mekansal bütünlük fiziki biraradalığa değil, ilişki örüntülerinin düzenine ve sıklığına bağlı olacaktır. Bu, parçalarının aralarında boşluklar bulunan, boşlukların hareketle ve ilişkiyle doldurulduğu 20.yy. yerleşme örüntüsü ve kültürüdür.
Fragmanter örüntüyü mümkün kılan en önemli gelişme hareketin mekanizasyonu ve elektronizasyonudur; bu alanlardaki teknolojik buluşların 20.yy.'da hızla birer yenilik olmaktan çıkıp kitleselleşmeleri ve standartlaşmalarıdır. Öncelikle insanın hareketi: Binyıllardır kendisinin ya da hayvanının gücüyle hareket etmiş, dolayısıyla hızı sabit kalmış olan insan son 50 yıl içinde bu hızı 10-15 kat artırmakla kalmamış, bunu çoğunluğun kullanabildiği bir standart haline getirmiştir. Aynı oran artifaktların hareketi için de geçerlidir. Enformasyonun hareketinde yine son birkaç onyılın elektronik imkanlarının devreye girmesiyle gerçekleşen hız artışı ise orantı hesapları ile ölçülebilecek değerleri çoktan aştı; dijital telefonlar, elektronik postalar vb. bu türden orantıları mümkün kılan zaman-mekan ilişkisini çökerttiler.
İnsanların ve malların hareketi 19.yy.'daki sanayi devriminin buluşu olan demiryollarıyla artmıştı. Ancak demiryolu 19.yy.'da daha çok şehirlerarası taşımacılık için kullanılmış, bazı lineer hatlar dışında şehirlerin gelişmesi üzerinde etkili olmamıştı. 19.yy.'da başlanan metro inşaatlarının 20.yy.'ın ilk yarısında tamamlanması demiryolunu hat olmaktan çıkarıp ağa dönüştürecektir. Bir şebeke ancak ağa dönüştükten, yani şehir üzerindeki farklı noktaları en kısa yollardan birbirine bağlama kapasitesine kavuştuktan sonra etkin olarak kullanılabilir hale gelir. Uzak noktaların hepsi birden, her yerden ulaşılabilir hale gelir. 20.yy.'ın ilk yarısında tamamlanan metro ağlarının etkinliğini artıran bir diğer etken de elektrik gücüyle çalışmaya başlamalarıydı: Elektrikli tren buharlı trene oranla çok daha hızlı ve düzenli hareket etme kapasitesine sahipti. Kısacası metro ağları yerleşmelerin parçalar halinde şehrin bünyesinden kopmalarına, yani şehrin desantralizasyonuna imkan tanımış oluyordu.
Metro ağı içindeki hareket sadece hızlanma açısından değil, fragmanter niteliği ile de yepyeni bir deneyimdi: Ne kadar hızlanırsa hızlansın, çevreyle ilişkiyi ne kadar bulanık bir izlenime dönüştürürse dönüştürsün, yer üstündeki hareket bir sürekliliğe (continuite) işaret eder. Oysa yer altında iki nokta arasında ne olduğu hakkında hiç bir izlenim uyanmadan hareket edilir; bu ışınlanmaya benzetilebilecek kesintili ve süreksiz (discontinuite) bir deneyimdir. Bu hızlı ve kesintili hareket ile desantralize olan şehir bünyesinin boşluklu ve parçalı örüntüsü, birbirleriyle örtüşen modern bir yaşam deneyimine aracılık etmiş oluyorlardı.

20.yy.'da şehirlerin desantralizasyonunu kolaylaştıran bir başka etken de metro şebekesinin yanına yeni bir karayolu şebekesinin eklenmiş olmasıydı. Yüzyılın başında bir yenilik olarak ortaya çıkıp ortasından itibaren kitleselleşen ve bir orta sınıf standardı haline gelen özel otomobiller şehrin çevresindeki kuşakların, aralarda kalanların "bypass" edilerek kullanılmasını bir kez daha kolaylaştırmış oluyordu.
Yukarıdaki örneklerin de işaret ettiği gibi 20.yy.'ın ilk yarısına kadar şehire mesafeli durmak için en azından üst-orta tabaka mensubu olmak, ya da büyük işletmelerde ve maden ocaklarında çalışmak gerekiyordu. Hareketi serileştiren bu gelişmelerin birer gündelik yaşam standardına dönüşmesi sonucunda, şehirlerin 19.yy.'ın sonuna kadar gelişmiş olan bünyelerinden uzaklaşmak artık bir ayrıcalık ya da istisna olmaktan çıktı, kitleselleşerek bir orta sınıf standardına dönüştü.

Ancak şehrin parçalar halinde kopması ve ilişki örüntüleri üzerinden birbirine bağlanabilmesi için sadece hareketin hızlanması ve ulaşım olanakların gelişmesi yetmez. Bir de şehirden kopuk bu arazilerin yine büyük parçalar halinde mamur hale getirilebilmesi gerekir. Sadece binaları yapmak yetmez. Altyapı dahil yapılı çevrenin bütününü birden tasarlamak ve inşa etmek gerekmektedir. Bu hem pahalı, hem de ucuz bir iştir. Şehrin dışı söz konusu olduğu için araziler ucuzdur; ancak öte yandan da mevcut bir yapılaşmanın içine ya da kenarına ilişilmediği için ilk yatırım maliyetleri yüksektir. 19.yy.'ın küçük müteahhitleri bu denklemi ekonomik kılabilecek güce sahip değillerdi. Başlangıçta yapılan yatırımı arsanın ucuzluğu ve toplu yapımın getirdiği ekonomiyle dengeleyip yatırımın lehine çevirebilecek büyüklükteki girişimcilere gereksinim duyuluyordu. Toplu konutun modern bir yerleşme normu haline gelmesi ulaşım standartlarındaki gelişmenin yanı sıra yatırım ölçeğini büyüten yeni girişimcilerin de ortaya çıkmasıyla mümkün olmuştur. 20.yy.'ın ilk yarısında bu yeni girişimciler ya doğrudan doğruya kamu kuruluşları olmuşlar, ya da kamu sübvansiyonlarınca desteklenerek ortaya çıkmışlardır. Öncülüğü kamu kuruluşlarının yapması 20.yy.'ın şehirlerinde artık sıradan bir olgu haline gelecek olan yerleşme birimlerinin sosyal reform tasarılarının parçası olarak gündeme gelmelerine yol açacaktı.
Büyük şehirlerin dışlarında üretilmeye başlanan toplu konut yerleşmelerine 20.yy.'ın ilk yarısında yüklenen misyon, genel olarak sanayi toplumunun aksayan, iyi işlemeyen mekanizmalarını revize etmek, düzeltmek olarak özetlenebilir. 19.yy. büyük şehrinin sıkıştırarak, üstüste yığarak yerleştirdiği yeni nüfusu aralarında makul mesafeler bırakarak, yaşama standartlarını sanayi toplumunun vaatleriyle buluşturarak yeniden yerleştirmek 1920'lerde başlayan atılımın arkasındaki başlıca motivasyondu. Birinci hedef kümesi, yerleşme üretiminin modern sanayi toplumunun işleyişi ile uyumlu hale getirilmesi, inşaat sektörünün sanayi toplumunun normlarına uygun bir yapıya kavuşturulmasına yöneliyordu. Bununla ilişkili ikinci hedef kümesi ise ortaya çıkan kamusal ve özel yaşama alanlarının eski alışkanlıkların tortularından arınmış modern yaşama kültürünün oluşmasıyla ilgileniyordu.

20.yy.'ın yerleşme üretimine yön veren ilk kayda değer eğilimi Anglo-Sakson kökenli bahçe-şehir hareketidir. Yüzyıla damgasını vuracak olan boşluklu şehir kurgusu Ebenezer Howard'ın yanı sıra Rudolf Eberstadt gibi şehirciler tarafından da daha en başından diyagramlar halinde çizilmiştir. İlk vizyonları izleyen öncü örnekler, 19.yy.'ın sonlarında egemen olan eğilimlerin de etkisiyle ortaçağ ya da kır vurgusu ağır basan yerleşmelerdi: Londra'da Haempstead Garden City, Ruhr'da Margaretenhöhe bu arayışın en bilinen örnekleridir. Karlsruhe'deki Dammerstock yerleşmesi örneğinde olduğu gibi, 1920'ler yolların lineerleşmeye, binaların dik çatılardan, küçük pencerelerden, kıvrımlardan arınmaya başladığı, endüstriyel yapım tekniklerinin uygulanmaya başlandığı dönemdir. Ancak gerek yerleşmelerin, gerekse de yerleşmelerin içindeki binaların ölçeği 1950'lere kadar değişmez. Birkaç bin kişiyi aşmayan yerleşme ve 5 katı aşmayan bina ölçekleri söz konusudur halâ. 1950'lerle birlikte birkaç onbin kişilik yerleşmeler tasarlanmaya ve üretilmeye başlanmıştır. Onlarca aileyi barındırma kapasitesine sahip iri bloklar da bu yerleşmeler içindeki standart binalar haline gelmeye başlamışlardır.
Bu süreçte konut üretiminin sanayileşmesi hep belirli bir teknokrat grubun öncülüğünü yapacağı bir proje gibi algılanır. Organizasyon modelleri ve uygulanan yapım teknikleri ile yerleşmelerin üretim ortamları fabrikalara, ürünün biçimi de diğer sanayi ürünlerine benzetilmeye çalışılır. Ancak sanayileşme, izole ortamlarda kurgulanmaktan önce sektörün bir bütün olarak örgütlenmesine ilişkin bir olgudur. Şantiye üretim ortamı olmaktan uzaklaşıp montaj ortamı olarak örgütlendiği, montaj işlemlerinin ağırlığı doğrudan üretime oranla arttığı ölçüde modernleşecektir. Dolayısıyla da sanayileşmiş alt-sektörleri birer girdi olarak kullandığı, onları kendi bünyesine çekme kapasitesini geliştirdiği ölçüde modernleşecektir yapı ve konut sektörü. 20.yy.'ın son çeyreği bu açıdan dönüm noktası olmuştur. Plastik kökenli malzeme ve donatıların yapı sektörü içindeki ağırlığı artmış; ahşap, toprak, taş gibi doğal malzemeler endüstriyel ortamlarda işlenmiş ve farklı amaçlarla kullanılabilecek hazır ürünler olarak piyasada daha geniş bir yer işgal etmeye başlamışlardır. Tek tek ürün üretmekten uzaklaşıp, hazır-mutfak örneğinde olduğu gibi esnek menüler üretmeye başlayan mobilya sektörü de bu eğilimin bir başka ifadesidir.
Bu sayıda yayınlanan toplu konut projeleri, 18.yy.'ın sonunda, 20.yy.'ın başında ve sonunda uğradığı tarihsel kırılma eşiklerinden süzülerek biçimlenen modern yerleşme kültürü mirasının, farklı programlarla ve önceliklerle son yıllarda üretilmiş örnekleridir. Oldukça değişken ve süreksizliklerce belirlenen bir tarihin güncel örnekleri olsalar da, toplu konutun bina tasarlamaktan önce bağlam yaratma problemi olduğunun ve hangi dönemin verileriyle kurulurlarsa kurulsunlar kendi kendine işleyen bir sürecin ifadesi olmayıp, verilerin her seferinde yeniden işleme sokulduğu spesifik bir mimari tasarım problemi olduğunun kanıtlarıdır.

¹Domus m dergisinin Haziran-Temmuz 2001 tarihli "Toplu Konut Sayısı"nın editörlük yazısı olarak yayınlanmıştır ( s.51-58).