Haberler
27 Aralık 2001 Perşembe

Gökdelenleri sarsan yıl

Geleceğin mimarlık tarihçileri, 2001 yılını 'terörü ve savaşı da sorgulayarak' anacaklar. 

Artık ''geçen yüzyıl'' demeye başladığımız 20. yüzyılda 2001 yılı bilim-kurgunun da gözdesi olmuştu... Ünlü yönetmen Stanley Kubrick 'in adı bile sadece ''2001'' olan filmini televizyonda 2002'ye girerken gösterseler eğlenceli olmaz mı?..

Uzaylıların gelip dünyalıların haline şaşırmalarından tutun, bir gökdelenden öbürüne sırtlarındaki füzelerle uçan insanlara kadar, hayallerin takvimine başlangıçtı 2001... ''King-Kong'' a da kendisi gibi azman gökdelenleri ezdirmek için 21. yüzyıl bile beklenmedi...

Bütün bunlar artık geçen yüzyılın yazın ve sinema tarihinde yerini alırken 11 Eylül 2001 ise aynı bilim-kurgunun sanki ''ilk gerçekleşen'' senaryosu gibi bütün insanlığı televizyonların başına kilitledi...

Eğer böylesi bir ''dünya ekranı'' kurulmasaydı, uçakların koca ikiz kulelere dalışlarına, ardından iki dev meşalenin binlerce insanla birlikte New York'un üzerine çöküşüne, milyarlarca dünyalı o unutulmaz ''şok'' la ve aynı anda nasıl ''tanık'' olabilirdi?..

Denebilir ki teröristler de işte bunu hesaplayarak, bütün çağların en etkileyici ve bir o kadar da acımasız gösterisini planladılar... Bilimin insanlığa sağladığı olanaklardan, hem eylemlerini gerçekleştirmek hem de bunu ''göstere göstere'' yaparak dünyayı sarsmak için yararlandılar...

İşte bu olanaklardan en ''çekicisi'' ise hiç kuşkusuz ''gökdelenler'' di... Gerçi, ''yıkılan'' ikiz kulelerin aynı anda ''küresel ekonomik terörün'' simge binalarından olmaları, bu çekiciliğin belli ki temel nedeniydi...

Ancak, aynı simge için yeğlenen ''mimari'' de teröristler için bulunmaz nimet olmuştu... 11 Eylül uçaklarının rotaları Dünya Ticaret Merkezi'ne yöneltildiğinde, gözden çıkarılan sadece insan yaşamı değil, aynı zamanda birer ''siyasal hedefe'' dönüşen ''en yüksek ABD gökdelenleri'' ydiler...

'İnadına' yükselmek...

Nitekim ABD Başkanı Bush , izleyen günlerdeki ''misilleme'' operasyonlarının Afganistan kentleri üzerinden yükselen dumanı arasında bile aynı siyaseti ''İkizleri bu kez daha yüksek yapacağız'' sözüyle de belgeliyordu...

Amerikan Mimarlar Enstitüsü (AIA) Genel Başkanı J.D. Anderson ile AIA'nın New York Başkanı M. Helfand da Türkiye'den Mimarlar Odası'nın ''Geçmiş olsun'' mesajına verdikleri yanıtlarında şunları söylüyorlardı: ''Bu korkunç eylemde teröristler, ulusumuzun en çok tanınan iki mimari ikonuna saldırmayı seçtiler... Bu nedenle, bu tragedyanın mesleğimiz açısından daha derin bir anlamı var...''

Ne var ki aynı AIA yöneticileri, yine Mimarlar Odası'nın bu kez de ''tarihi Afgan kentlerindeki insanlığın ortak mimarlık mirasının bombalanmasıyla süren savaşa karşı da Amerikalı mimarların aynı tepkiyi göstermeleri'' dileğine yanıt bile vermezlerken Başkan Bush'un ''daha yüksek gökdelen'' inatlaşmasına da sessiz kalmayı yeğlediler..

Oysa AIA'nın birçok belgesinde, ''mimariye siyasilerin karışmaması'' savunuluyor ve mimarlığın siyasal amaçlara değil, toplumsal gereksinmelere yanıt verdiğinde mesleki hedeflerle buluşabileceği vurgulanıyordu... Anlaşılan 11 Eylül saldırısı, sadece dünyayı ve gökdelenleri değil, Amerikan mimarlarının ''mesleki ilkelerini'' de sarsmıştı...

Bir kente, hele New York gibi bir dünya kentine, hangi yükseklikte bina yapılacağı ''şehircilik ve mimarlık'' dengeleriyle değil de ''terör ve savaş'' politikalarıyla belirlenecekse, buna onay veren ya da itiraz etmeyen bir mimarlık kuruluşu, kendi üyelerini de mesleki etik açısından nasıl denetleyebilirdi ki?..

'Toprağı çoğaltarak satmak...'

AIA'nın ''Ulusal mimari ikonlarımız'' dediği ikiz kulelerin 20. yüzyıldaki öncüleri olan ilk gökdelenleri, modern mimarlığın ünlülerinden Wright daha o yıllarda bakın nasıl tanımlıyor: ''Temeldeki toprağın yüzeyini mümkün olduğu kadar çoğaltarak satmayı amaçlayan mekanik bir hile...'' (L. Benevoto-Modern Mimarlığın Tarihi'nden)

Türkiye'de de özellikle 1980'lerden sonra özgür bir yasal ve siyasal ortam bularak boy göstermeye başlayan bu ''hile'' nin insan ve toplum üzerindeki etkilerini de yine ABD mimarlık kuramcılarından Sobel şöyle özetliyor: ''Bir gökdelenin en üst katındaki manzara karşısında duyulan hayranlık, caddeye inip, onun gölgesi altına girildiği anda yok oluveriyor...'' (Dizayn-Konstrüksiyon/Mayıs-1986)

Peki, insanlığın çoğunluğunu en üst kattakiler değil de ''caddedekiler'' oluşturduğuna göre, nasıl oluyor da şu ''demokratik'' ülkelerde durmadan gökdelenler yükseliyor?.. Hatta ''en demokratik'' olan ve son olarak Afganistan'a da bomba yağdırarak ''demokrasiyi taşımaya'' niyetlenen ABD'de ''en yükseğine'' söz veriliyor?..

Bunun yanıtını ise gökdelen mimarlığının ünlü Chicago Okulu 'ndan Sullivan 'ın, bugünkü ''hırsları'' da tanımlayan şu tarihsel itirafında bulabiliriz: ''Yüksek olmalıdır bina... Yüksekliğin gücüne ve kudretine, coşku verici ululuğuna ve mağrurluğuna sahip olmalıdır.'' (L. Benevoto-a.g.e.)

Demek ki ''güç ve kudret'' tutkusu da caddedekilerin gölgede kalmasını umursamıyor... Onların oylarıyla iktidar olanlar bile, imar kararlarını ''yüksekliğin mağrurluğuna'' üst katlardaki manzaralarıyla kavuşanların ''coşku verici ululuklarını'' gözeterek veriyorlar...

Gerçeklerle 'dramatik' yüzleşme

İşte 2001, kim bilir kaç ülkede bu gibi ''demokratik'' (!) güç gösterilerinin de sarsıldığı yıl olarak milyarların belleğine yerleşti... Ne var ki ''iki büyük talihsizliği'' de aynı belleklere yazarak...

Birincisi, gökdelenlerin insan hakları ve demokrasi savunucularınca artık cesurca ve küreselleşme söylemlerine ödün vermeden yargılanması yerine, insan yaşamını hiçe sayan bir başka demokrasi düşmanı ilkelliğin ''siyasal saldırı hedefi'' olmasıyla sorgulanmaya başlanması...

Oysa 1996'daki HABİTAT-II İstanbul buluşmasının ardından dünyanın her bölgesinde yoğunlaşılan ''yaşanılır kentler için acil eylem planları'' toplantılarında saptanan öncelikli ''sorunlardan'' biri de küreselleşen sermayenin ''gökdelen dayatmaları'' değil miydi?..

Aynı toplantılarda ve diğer birçok akademik forumlarda hemen her ülkeden sayısız mimar, şehirci, toplumbilimci ve hatta ''iktisatçılar'' bile gökdelenlerin artık gelişmenin değil, birçok olumsuz etkileriyle ''bunalım'' nedenlerinin simgesi haline de geldiğini belirterek ''vazgeçilmesini'' önerdiler, öneriyorlar...

Ne var ki bu bilimsel uyarılara aldırmayan ''dünya medyasının'' sansürü yüzünden gökdelenleri hâlâ ''çağdaşlık'' sananların 11 Eylül vahşetiyle ''uyanıp'' aynı tartışmaya katılmaları, şu ''iletişim devrimi'' denen sürecin kimlerin çıkarlarına hizmet ettiğini de kanıtlamış oluyor...

Tarihe geçen 'suskunluk'...

Talihsizliklerden ikincisi ise ''Bunlar mimarimizi de vurdular'' diyerek bu saldırıyı bahane edip Afganistan'ı cehenneme çeviren gökdelencilerin, insanlığın ortak kültür ve mimarlık tarihinin de birikimlerini barındıran kentleri aylarca bombalamalarına tüm dünyanın sadece 'seyirci' kalması...

Oysa aynı dünya, yine 2001 yılında, Taleban 'ın Budha heykellerini kırmasını haklı nedenlerle lanetlememiş miydi?.. Ve yine aynı dünyanın, örneğin ''Eski Yugoslavya İçin Uluslararası Mahkeme'' si, 1990'larda tarihi Dubrovnik kentini ve diğer benzer yerleşmeleri bombalayanları da daha 2001 yılı başlarında yargılayarak ''ağır cezalar'' vermemiş miydi?..

Adriyatik ve Balkanlar 'da kültürel mirasa karşı işlenen bu ''savaş suçlarının'' insanlık adına yargılanıp cezalandırılmasına ''uygarlık için tarihi bir dönüm noktası'' diyen UNESCO Başkanı Koichiro Matsuura 'nın bu duyarlı demeci de 2001'in Nisan ayına ait gazete arşivlerinde yer alıyor...

Ancak yılın son aylarında Asya 'daki kültürel miras katliamına ait haber arşivlerinde ise ne UNESCO'dan benzer bir çıkış var ne de her biri Dubrovnik'ten bile çok daha eski Afgan kentlerinin tahribi karşısında Matsuura'dan aynı tutum gözlenebiliyor... Üstelik, savaşı birlikte sürdüren ABD ve İngiltere, yakın geçmişte ''UNESCO hep 3. dünyanın kültürüyle ilgilenir oldu... Biz artık bu kuruluşta yokuz'' diyerek hem ayrılıp hem de desteklerini aynı ''birliktelikle'' geri çektiklerini de unutarak...

Yine üstelik, tarihe karşı da acımasız Yugoslav komutanlarının ''suçlu'' sayılmalarına neden olan, 1954'te La Haye 'de bağıtlanmış ''kültürel mirasın savaşta da korunmasına'' dair sözleşmedeki ABD ve İngiltere'ye ait imzalar bugün ve Afgan kentleri için de geçerli olduğunu anımsamadan...

Ve, ilk çağrı İstanbul'dan...

Neyse ki Uluslararası Mimarlar Birliği 'nin (UIA) Avrupa-Balkanlar-Rusya- Kafkasya-Ortadoğu-Doğu Akdeniz ve Ege ülkelerindeki mimarlık kuruluşlarının temsilcileri 7-10 Aralık 2001 günlerindeki İstanbul toplantılarında bu insanlık ve kültür düşmanı savaşı kınadılar da ''suskun dünyanın'' onurunu kurtardılar...

Uluslararası buluşmaya ev sahipliği yapan Mimarlar Odası'nın önerisiyle hazırlanıp ''oybirliğiyle'' kabul ve ilan ettikleri ''UIA-I. ve II. Bölge - İstanbul Bildirgesi'' nde özetle dediler ki ''Asıl savaş yoksullara karşı değil, yoksulluğa karşı; kültürlere karşı değil, kültürler arası ayrımcılığa karşı ve mimarlık kaynaklarını yok ederek değil insanlığın uygarlık değerini koruyarak ve yaşatarak verilmelidir...'' 2001'in son ayında İstanbul'dan dünyaya yapılan bu tarihsel çağrının, 2002'de tüm ülkemizle birlikte tüm kıtaları ve ABD'yi de sarmalaması dileğiyle...
Cumhuriyet- Oktay Ekinci